Lào và vấn đề chuyển đổi giới tính

Một katheoy tại một quán internet cafe
Image caption Phân biệt đối xử có thể khiến tìm việc làm trở nên rất khó khăn với các katheoy

Một động cơ mới nhằm ngăn chặn sự lan tràn của HIV-AIDS tại Lào đã buộc chính phủ nước này phải thừa nhận một nhóm thành phần xã hội mới - những người chuyển đổi giới tính, được biết đến như là ‘katheoy'.

Khom sinh ra vốn là nam giới, nhưng kể từ khi lên chín, đã bắt đầu coi mình là phụ nữ.

Giờ đây, ở tuổi 28, Khom dễ dàng được chấp nhận như một người phụ nữ thực sự, với mái tóc dài kiểu cách, phấn son trang điểm và những cử chỉ hết sức dịu dàng.

Nhưng khi bắt đầu kể về đời sống của một ‘katheoy' ở Lào, giọng cô chùng xuống. Những người như cô chưa thực sự được chấp thuận và coi trọng ở đây.

Khom lấy ví dụ như chuyện tìm việc. Mỗi lá đơn xin việc đều cần một ảnh chân dung đi kèm, và bất kỳ khi nào nhà tuyển dụng nhìn thấy phần giới tính - Nam - nhưng bức hình lại là khuôn mặt phụ nữ, thì hiển nhiên lá đơn của cô sẽ rơi vào thùng rác. Cô chưa bao giờ được mời tới phỏng vấn.

Nguy cơ cao

Sau một thời gian dài bị quên lãng, những katheoy như Khom bỗng nhiên trở thành trung tâm chú ý của chính phủ Lào. Katheoy "tóc dài" như Khom thường thể hiện mình là phụ nữ trong khi katheoy "tóc ngắn" thì thể hiện mình là nam giới, tuy nhiên cả hai nhóm đều có quan hệ tình dục với nam.

Họ nổi lên là nhóm có nguy cơ lây nhiễm HIV-AIDS cao nhất tại Lào và hiện nay đang là mục tiêu của một chiến dịch đặc biệt.

Tại Vientaine, tôi đã tới thăm ba trung tâm chăm sóc sức khỏe nam giới mà mục tiêu chủ yếu là hướng đến các katheoy và bạn tình của họ.

Ba trung tâm này đều được trang bị đầy đủ, dễ dàng truy cập internet miễn phí với những lớp học nhảy và một chương trình hòa nhập xã hội, bên cạnh những khóa học về an toàn tình dục và một phòng khám chuyên về các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục.

Rob Gray, nhân viên quỹ từ thiện Dịch vụ Cộng đồng Quốc tế đưa tôi thăm quan trung tâm và giải thích về những quan tâm đặc biệt đối với katheoy và nhóm quan hệ đồng giới nam.

Rob kể, năm ngoái, theo một nghiên cứu của chính phủ thì tỷ lệ lây nhiễm HIV-AIDS trong nhóm quan hệ đồng giới nam là cao nhất tại nước này, tới 5,6%.

Tại Lào, con số này được coi là rất cao, hơn hẳn những nhóm mang nguy cơ lây nhiễm cao khác, ví dụ như nhân viên tình dục nữ.

Hiện nay, đã có những nghiên cứu toàn quốc khác, sâu và rộng hơn, nhằm đưa ra một bức tranh cụ thể hơn về tình hình này.

Hành vi ‘không thể tưởng tượng được'

Đối với các quan chức cấp cao Lào, phần lớn xuất thân từ thế hệ cũ, thì việc phải đương đầu với vấn đề quan hệ đồng giới nam dường như không phải là chuyện dễ dàng. Nhiều cán bộ y tế cho biết, cách đây năm năm, những vấn đề kiểu này được coi là ‘không thể tưởng tượng nổi'.

Tiến sĩ Chansy Phimphachanh, Giám đốc Trung tâm phòng tránh HIV-AIDS của chính phủ Lào cho biết, để các quan chức cấp caocó thể hiểu và đối diện với một vấn đề phi chính thống như vậy quả thực là một cuộc đấu tranh.

Image caption Tiến sĩ Chansy Phimphachanh nói tình trạng thiếu hiểu biết vốn là một trở ngại

‘Lần đầu tiên khi chúng tôi tổ chức cuộc họp về những người đàn ông có quan hệ đồng giới, nó thực sự là một khó khăn để các quan chức chính phủ thừa nhận những sự kiện như vậy. Ban đầu thật nan giải, đây là một vấn đề mới và khó giải thích. Nhưng bây giờ thì chúng tôi đã có thể nói công khai hơn nhiều về chuyện này'.

Trong khi đó, phần đông xã hội Lào dường như có thực tế hơn về văn hóa katheoy và nhìn chung chấp nhận họ.

Tôi đi dạo cùng Khom dọc bờ sông Mekong. Những gia đình đang quây quần picnic dưới bóng cây trong cái nóng ngột ngạt. Trẻ con chơi đùa quanh đu quay và những người bán hàng rong rao bán thịt nướng và đồ uống lạnh trên những chiếc xe đẩy.

Giới tính ‘thứ ba'

Bất cứ ai tôi hỏi chuyện cùng đều biết rất rõ katheoy là gì. Một số người gọi họ là giới tính ‘thứ ba'. Một hai người tỏ vẻ khó chịu khi Khom và bạn cô đi ngang. Một người đàn ông nói họ không muốn tiếp xúc với những người như Khom.

Nhưng hầu hết người dân nơi đây đều tỏ ra cảm thông. ‘Đó là bản chất của họ. Họ vốn sinh ra như vậy, làm sao họ có thể cưỡng lại được?', một người đàn ông trung niên cho biết.

Tôi hỏi một người đàn ông xem ông cảm nhận thế nào nếu con trai ông là một katheoy? ‘Tôi sẽ vô cùng thất vọng nhưng tôi sẽ học cách chấp nhận điều đó. Đó không phải là điều bạn có thể thay đổi', ông nói.

Những đòi hỏi về phòng tránh HIV-AIDS sẽ khiến chính phủ Lào phải công nhận một cách đầy đủ hơn về con số katheoy tại nước này. Chắc chắn Khom hy vọng sẽ có được sự chấp nhận rộng rãi đối với katheoy.

‘Tôi chỉ muốn mình được chấp nhận', Khom nói, ‘và không bị gạt sang bên lề xã hội'.