Di sản của Afghanistan được cứu thế nào?

Vương miện vào trong kho báu Bactrian
Image caption Vương miện trong kho báu Bactrian của Afghanistan được triển lãm tại Anh

Một câu chuyện diệu kỳ về sự khéo léo và sự dũng cảm của con người đằng sau một cuộc triển lãm các bảo vật từ Afghanistan được khai trương tại Bảo tàng Anh tuần này.

Trong suốt 17 năm chiến tranh sau khi Liên Xô rút quân vào năm 1989, và năm năm dưới sự cai trị của phe Taliban, phần lớn báu vật của bảo tàng quốc gia Afghanistan đã bị cướp đi và một số đã bị cố tình phá hủy.

Nhưng những vật có giá trị nhất đã tồn tại, được giữ trong một căn hầm nằm sâu dưới dinh Tổng thống, nhờ năm người - trong đó có Giám đốc bảo tàng, ông Omar Khan Massoudi.

"Ông giữ vững tinh thần trong thời gian dưới sự cai trị của phe Taliban ở Afghanistan và đã thể hiện lòng can đảm lớn trong việc đã không đáp ứng những yêu cầu hay các đe dọa của họ tiêt lộ vị trí của căn hầm này", ông Rory Stewart, một chuyên gia Anh về Afghanistan và là thành viên của quốc hội.

"Đó là một hành động can đảm phi thường và đó là một hành động phục vụ đất nước thật tuyệt vời của ông."

Năm chiếc chìa khóa

Bảo tàng quốc gia Kabul nằm cách thủ đô vài cây số về phía nam, trong một khu vực liên tục qua tay các lực lượng khác nhau vì phe dân quân Mujahideen giành giật ảnh hưởng tại đây từ đầu những năm 1990.

Bản quyền hình ảnh Getty
Image caption Phần lớn Bảo tàng Kabul đã bị tàn phá

Mỗi lần qua tay như vậy là một lần bị cướp phá. Trong số ước chừng 100.000 hiện vật được trưng bàu hồi năm 1979, khoảng 70% đã mất đi, tính tới giữa những năm 1990.

Một trái tên lửa đã phá hủy một bức tranh tường thế kỷ thứ 4 hồi năm 1993. Những di vật vô giá, một số bị cướp theo đơn đặt hàng, qua tay trên thị trường buôn bán nghệ thuật quốc tế. Các vật khác bị chôn vùi trong những đống đổ nát hoặc bị dùng làm củi đốt.

Nhưng kho vàng huyền thoại Bactrian - mà các chuyên gia lo ngại đã bị đánh cắp và nấu chảy - trên thực tế đã được đóng gói, cùng một di vật chính trong bộ sưu tập, và được di chuyển đến một kho ngầm của Ngân hàng Trung ương bên trong Phủ Tổng thống vào năm 1989. Ông Massoudi là một trong năm người có chìa khóa kho ngầm này. Phải cần cả năm chiếc chìa khóa mới mở được hầm ngầm này - và mỗi người trong số họ đã liều cả mạng sống của mình chứ không giao chúng cho các chiến binh. Những người nắm giữ các chìa khóa này cũng giữ bí mật địa điểm của căn hầm đó - nếu một người giữ chìa khóa qua đời, thì họ thống nhất là chìa khóa sẽ được giao lại cho người con trai cả của người này. Bằng cách đó, các di vật vô giá đã được bảo tồn. "Ông Massoudi và các nhân viên của ông chắc chắn là những anh hùng không được biết đến," người phụ trách triển lãm này tại Bảo tàng Anh, bà Constance Wyndham nói.

"Nếu không có sáng kiến của ông thì rất nhiều khả năng là kho báu tuyệt với này đã không còn tới ngày nay."

Những mối đe dọa

Bà Wyndham nói, Tổng thống Mohammad Najibullah, người vốn được Liên Xô hậu thuẫn và chính phủ của ông bị sụp đổ năm 1992, cũng đóng vai trò trong việc này mặc dù còn chưa rõ ông tham gia tới mức nào.

"Tất cả những gì mà chúng ta biết là quyết định được đưa ra tại một Ủy ban và Tổng thống Najibullah hạ lệnh rời các di vật này tới Dinh Tổng thống," bà nói.

Ngoài sự tài tình của công cuộc cứu kho tàng này phải nói tới lòng can đảm để bảo đảm sự an toàn của kho báu đó.

Ông Massoudi và các nhân viên của ông trong những năm qua vẫn luôn khiêm tốn - và còn phần nào khá kín đáo - về thành quả mà họ làm được.

Nhưng những lời lẽ của ông trong phần giới thiệu về bảo tàng đã giúp người xem có khái niệm về những nguy hiểm của việc giữ an toàn cho kho báu này thoát khỏi "nỗi kinh hoàng, bạo lực, nội chiến và phe Taliban".

Bất chấp việc bị những đe dọa khác nhau từ phía phe Taliban - thường là dưới họng súng - những người biết điều bí mật này đã không để lộ nó.

Bản quyền hình ảnh AP
Image caption Phe Taliban đã phá nhiều tác phẩm nghệ thuật tiền Hồi giáo của Afghanistan

Mãi cho tới tận năm 2003 kho báu này gồm 22,000 vật bằng vàng và thủy tinh mới được tiết lộ.

"Ngày nay nhờ ơn Thượng đế, chúng tôi đã thành công trong việc được thấy lại kho báu của Afghanistan," Tổng thống Hamid Karzai tuyên bố.

"Thật may mắn nó lại trở về đúng chỗ của nó."

Trong một tường thuật của BBC vào thời điểm đó, Bộ trưởng Tài chính Ashraf Ghani đã bày tỏ lòng biết ơn với nhân viên của Ngân hàng Trung ương, những người mà ông nói đã "bị đánh đập một cách vô lý" nhưng vẫn từ chối không để cho phe Taliban động tới được kho ngầm này.

"Bạo tàn"

Thái độ khinh bỉ đối với nghệ thuật Tiền Hồi giáo của phe Taliban đã trở nên quá rõ qua việc họ phá hủy những tượng phật khổng lồ tại Bamiyan hồi năm 2001.

Cũng trong năm đó, họ ra lệnh là tất cả các tác phẩm nghệ thuật Tiền Hồi giáo trên đất nước này phải bị phá hủy và thành lập một nhóm đặc biệt để thực hiện nhiệm vụ này.

Ông Massoudi ước tính là họ đã phá hủy khoảng 2.500 tác phẩm nghệ thuật.

"Những hành động man rợ đó đã khiến mọi người dân có tư cách của Afghanistan phải giận dữ và nó thể hiện một sự mất mát không thể thay thế được," ông Massoudi viết trong cuốn giới thiệu về triển lãm.

"Thiệt hại khủng khiếp nhất xảy ra tại mọi địa điểm khảo cổ trên đất nước này. Chẳng có thế hệ mai sau nào của Afghanistan hay lịch sử nhân loại có thể quên được một thời kỳ bạo chúa và tàn phá này."

Kể từ năm 2004, khi việc kiểm kê được hoàn tất, kho báu này đã được đưa đi triển làm ở nhiều nước trên thế giới, thu hút đông đảo người xem tại Canada, Hoa Kỳ, Pháp, Đức và nay là Anh Quốc.

Nó chính là câu chuyện mà những người tổ chức cuộc triển lãm nói là chiến thắng của văn hóa và vẻ đẹp trước sự tàn phá và niềm tin mù quáng.

Tin liên quan