Anh kỷ niệm 800 năm quyền tự do

Máy của bạn không hỗ trợ nghe xem

Sang năm mới 2015, Anh Quốc sẽ có nhiều hoạt động chuẩn bị cho dịp kỷ niệm 800 năm Đại Hiến chương về quyền tự do ‘Magna Carta’.

Văn bản này được coi là ‘món quà quý giá nhất của nước Anh cho nhân loại’, vì đã tạo cảm hứng cho cả hiến pháp Mỹ và quốc gia khác về dân chủ và nhân quyền.

Viết bằng tiếng Latinh trên da bê như một thỏa thuận quyền lực được vua John và giới quý tộc chống lại ông cùng ký năm 1215 bên bờ sông Thames, văn bản này có gần 400 chữ nhưng phần cốt lõi có thể thu gọn vào bốn ý chính.

Một là vua cũng không được đứng trên pháp luật và không được tùy tiện tăng thuế, bắt người.

Hai là không một công dân tự do nào bị bắt, cầm tù nếu không có tòa án do chính các công dân khác lập ra kết tội. Đây là tiền đề cho chế độ bồi thẩm đoàn hay hội thẩm nhân dân về sau.

Ba là công lý bị trì hoãn cũng có nghĩa là công lý bị từ chối: ‘Justice delayed is justice denied’.

Bốn là Giáo hội Anh được tự do, không bị Vatican kiểm soát.

Trả lời phỏng vấn với BBC tháng 5, Lord Michael Williams, thành viên Thượng viện Anh, cho rằng ý nghĩa chính của Magna Cart là lần đầu tiên, quyền lực của "giới cầm quyền bị giới hạn bằng văn bản".

Bản quyền hình ảnh rochester
Image caption Sau khi ký Magna Carta, vua John đem quân vây pháo đài ở Rochester

"Đây là điểm mốc cực kỳ quan trọng không chỉ với lịch sử Anh Quốc hay châu Âu mà trên toàn cầu, và tới nay nó vẫn còn phù hợp, khi mà rất nhiều nơi trên thế giới này vẫn chưa có được nền Thể chế Đại nghị thực sự," Lord Williams, cũng là thành viên của BBC Trust nói.

Đấu tranh quyền lực

Ngày nay nhìn lại, bối cảnh lịch sử khi ấy lại không hề báo hiệu một tương lai rạng rỡ cho Magna Carta.

Đây chỉ là một tạm ước mà vua John do suy yếu bởi cuộc chiến tốn kém bên Pháp đành phải ký để câu giờ trước sức ép của đa số các bá tước Anh.

Ngược lại, khi đòi hạn chế quyền của vua, các bá tước Anh cũng chỉ muốn ‘tự vệ’ trước các chính sách bóp nặn của triều đình và giành thêm quyền cho giới quý tộc chứ không phải đấu tranh cho tự do của thường dân.

Sự kiện ký Magna Carta cũng đến từ một cuộc phiêu lưu quân sự bên châu Âu của nhà vua.

Thuộc dòng Norman từ Pháp tới, là con của vua Henry II và hoàng hậu Eleanor xứ Aquitaine (Pháp) vua John khi đó vẫn có đất đai bên Pháp và nuôi tham vọng tranh giành quyền bính với vua Philip II của Pháp.

Nhưng vì thua trận chiến ở Bouvines, vua John mất hết phần đất nay là vùng Normandy của Pháp và bị giới quý tộc Anh nổi loạn chống lại.

Không lâu sau khi ký Magna Carta, cả hai phe lâm vào cuộc nội chiến mà chỉ chấm dứt khi vua John chết vì bệnh năm 1216.

Image caption Anh Quốc phát hành đồng tiền kỷ niệm 800 năm Magna Carta

Ở bên ngoài Anh, Giáo hoàng Innocent II cũng bác bỏ hoàn toàn tính hợp pháp của Magna Carta vì văn bản này cho Giáo hội ở Anh quyền tự quyết.

Nhưng Magna Carta không vì thế mà mà bị lãng quên.

Hàng chục bản chép tay của Đại Hiến chương về các quyền tự do cá nhân, tư pháp và tôn giáo này đã được giới quý tộc và tăng lữ Anh đưa về các địa phương để lưu giữ chủ yếu trong giáo đường để làm bằng chứng.

Các quyền tự do ghi trong văn bản này được công nhận chung cho người dân và thể hiện tinh thần tiến bộ, đi trước thời đại và lan tỏa ra cả bên ngoài Anh.

Trong nhiều thế kỷ sau đó, nhiều bản khác cũng được chép lại và có bản được những người Anh đem sang Hoa Kỳ để trích dẫn tạo ra nền tảng pháp lý cho tinh thần tự do trong Hiến pháp Mỹ.

Cho đến nay, tại Anh còn bốn bản gốc của Magna Carta, và người ta ước tính trị giá mỗi bản lên tới 12.6 triệu bảng, theo thời giá năm 2013.

Về mặt pháp luật, sau Magna Carta còn nhiều văn bản pháp luật khác được thông qua theo tinh thần bảo vệ công dân.

Năm 1679, Quốc hội Anh thông qua luật Habeas Corpus Act, nhấn mạnh lại quyền bất khả xâm phạm về thân thể của người dân tự do đã được ghi trong Magna Carta nhưng phát triển thêm.

Điều 39 nổi tiếng của Magna Carta viết:

“Không một người tự do nào phải chịu cảnh bị bắt, bị cầm tù, bị tước đoạt tự do hoặc trục xuất, đi đày, truy nã cho tới khi nào có bản án của những công dân khác xử người đó theo đúng luật của xứ sở.”

Luật Habeas Corpus mở rộng hơn nữa và nhìn vào chế độ nhà tù ở Anh, cấm nạn bạo hành với người đã bị bắt hoặc đang chịu án, đồng thời cho phép họ và một thứ ba nhân dân họ quyền kháng án lên triều đình.

Bản quyền hình ảnh Getty
Image caption Một bản của Magna Carta nay có trị giá trên 12 triệu bảng

Luật này cũng cấm các cai ngục luân chuyển tù nhân từ nhà tù này sang nhà tù khác hoặc trục xuất họ sang nước khác để xóa dấu vết về các vụ bạo hành thân thể.

Giống như Magna Carta, luật bảo vệ công dân và tù nhân ghi trong Habeas Corpus mà theo ngôn ngữ ngày nay là luật cấm tra tấn và cấm lưu đày, cũng phải được nhắc lại, đề cao liên tục qua các triều đại khác ở Anh.

Liên tục làm mới

Một tiến bộ về nhân quyền và pháp quyền không chỉ nhờ có việc ra văn bản mà có.

Gần đây nhất, vào các năm 1888, 1971, 1976, văn bản Habeas Corpus về quyền bất khả xâm phạm về thân thể, dựa trên các nguyên tắc tự do của công dân trong Magna Carta lại được đề cao và mở rộng trong luật Anh.

Sang năm 2015, các lễ kỷ niệm 800 năm Đại Hiến chương Tự do Magna Carta sẽ được tổ chức rộng khắp tại Anh.

Bốn bản gốc của Magna Carta hiện có ở Anh sẽ được đưa về một Thư viện Anh Quốc – British Library, London vào tháng 2/2015.

Thư viện sẽ chọn chỉ đúng 1215 người qua cách bốc thăm để cho vào xem tận nơi bốn tác phẩm này.

Nhưng các vùng khác như Salisbury, Worcester cũng có các cuộc trưng bày, triển lãm.

Image caption Vua John ký Magna Carta vì sức ép của giới quý tộc Anh

Không xa nơi tôi ở thuộc quận Kent, vùng Đông Nam Anh có thành phố Faversham, nơi một bản sao của Magna Carta sẽ được giới thiệu với công chúng năm tới.

Ngay từ giờ, ngành du lịch Kent đã cho biết họ sẽ mở một tuyến du lịch ‘The Magna Carta Tourist Trail’ để đón khách tham quan tới Faversham từ tháng 6/2015.

Trong thế giới hôm nay vốn đang có thách thức từ các hệ giá trị khác như chủ nghĩa cực đoan tôn giáo, ý thức hệ ‘dân chủ chủ quyền’ (Nga), ‘nhà nước pháp quyền của Đảng’ (Trung Quốc), nước Anh lại càng muốn đề cao các ý nghĩa nhân quyền.

Về cơ bản, ý tưởng nền tảng nhất của Magna Carta là nhấn mạnh đến sự bình đẳng giữa từng cá nhân con người, và cho rằng không vì đang có quyền mà một ai đó, dù là vua hay quan, tổng thống, chủ tịch, bộ trưởng, giám mục, cảnh sát viên,...lại có thể dùng bạo lực để trói buộc đồng loại.

Đây chính là điều rất đơn giản, dễ hiểu mà nước Anh nuôi dưỡng thành công từ thế kỷ 13 trong Đại Hiến chương Tự do.

Bài của Nguyễn Giang đã đăng trên trang Facebook, và được cập nhật thêm hôm 10/06. Trong tuần kỷ niệm Magna Carta bắt đầu từ 15/06/2015, đài BBC sẽ có các chương trình đặc biệt như thảo luận về Magna Carta tại Nhà thờ Knights Templar Church, Inns of Court, London, nơi văn bản này được soạn thảo. BBC Tiếng Thái cũng phát chương trình đặc biệt nhìn vào khái niệm dân chủ đại nghị ở Anh và Thái Lan.

Tin liên quan