Sức hấp dẫn từ những cảnh địa ngục

Bản quyền hình ảnh Hieronymus Bosh Photo Rik Klein Gotink
Image caption Bức 'Phán quyết Cuối cùng' của Bosch

Để kỷ niệm 500 năm ngày mất của họa sỹ Hieronymus Bosch, bảo tàng Noordbrabants ở thành phố quê hương của ông là Den Bosch, Hà Lan đã tổ chức một cuộc triển lãm rộng lớn các tác phẩm của ông.

Đó là một cuộc triển lãm ngoạn mục trưng bày 17 trong số 24 bức họa của ông còn giữ lại cho đến ngày nay, cùng với sáu bức tranh khác được vẽ ở xưởng của ông. Ngoài ra còn có 19 trong số 20 bức không bị thất lạc.

Phải mất chín năm mới tổ chức được cuộc triển lãm này.

Triển lãm ấn tượng

“Đó là một số lượng tranh ấn tượng,” Charles de Mooij, giám đốc bảo tàng, nói đầy tự hào. “Tập hợp được nhiều tác phẩm như thế của một nghệ sỹ đã sống cách nay 500 năm là cực kỳ hiếm.”

Mặc dù cuộc triển lãm không có tác phẩm tham vọng nhất, bộ ba bức họa sơn dầu trên gỗ sồi có tên gọi là ‘Vườn địa đàng’, nhưng nó cũng trưng bày nhiều kiệt tác khác của ông vốn cũng được vẽ sống động như thế với sự độc đáo rất thu hút.

Chào đời vào khoảng năm 1450 với tên gọi Jeroen van Aken trong một gia đình họa sỹ ở 's-Hertogenbosch (tức Khu rừng của Công tước), trên hết Bosch nổi danh là một họa sỹ hàng đầu chuyên khắc họa cảnh địa ngục.

Bản quyền hình ảnh Hieronymus Bosch Wikipedia
Image caption Bộ tranh 'Vườn địa đàng' được cho là tác phẩm tham vọng nhất của Bosch

Cảnh địa ngục nằm ở mé bên của Vườn địa đàng đã được gọi là ‘có lẽ là hình ảnh nổi tiếng nhất của thế giới bên kia trong toàn bộ nền nghệ thuật phương Tây’.

Nhiều tác phẩm về luân lý của ông có đầy những hình ảnh ác quỷ và quái vật gớm ghiếc đang dùng vật nhọn thúc vào người và hành hạ những kẻ tội lỗi.

Mỗi hình ảnh ác quỷ vừa đi trên bờ vừa bơi được dưới nước và mỗi hình thù quái dị có đôi cánh dơi là một sự kết hợp các yếu tố rời rạc một cách thiếu tự nhiên nhưng lại rất thuyết phục mà chỉ có trí tưởng tượng siêu phàm của ông mới có thể nghĩ ra được.

Hoàn toàn trái với trực giác, Bosch khắc họa những nhân vật siêu nhiên và những cỗ máy ma quỷ từ những bộ phận dễ dàng nhận ra được của các con thú và các vật dụng hàng ngày như thùng, bình, muỗng và phễu.

Và đây là điều bất ngờ theo ông de Mooji: “Bosch là một họa sỹ vẽ theo trường phái hiện thực.”

Chẳng hạn, ta hãy xem bức ‘The Temptation of Saint Anthony’ (Cám dỗ của Thánh Anthony) được sưu tập ở Kansas và gần đây mới được nhìn nhận là tác phẩm của Bosch nhờ vào Dự án nghiên cứu và bảo tồn các tác phẩm của Bosch vốn là một chương trình học thuật khắt khe nhằm đánh giá lại toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Bosch trong thời gian chuẩn bị cho cuộc triển lãm.

Bản quyền hình ảnh Hieronymus Bosch Wikipedia
Image caption Bức' Cám dỗ của Thánh Anthony' có kích cỡ chỉ bằng túi áo

Ở phía trước chúng ta thấy một vài con quỷ, trong đó có một con trùm đầu với chiếc mỏ hình muỗng, đang ngồi đàng hoàng bên một chiếc bàn có phủ khăn trắng và một tay kiếm nhỏ bé đang đội một chiếc phễu úp ngược. Chúng trông giống như những con yêu tinh được nuôi trong nhà đang quậy tung trong bếp.

Trong trường hợp bức họa này, những con quỷ có kích thước bằng cỡ chiếc túi mà Bosch mô tả trông dễ thương và khôi hài chứ không hề đáng sợ.

Tuy nhiên, đối với Bosch thì đó là cách thể hiện đặc trưng của ông. Dường như ông tìm thấy niềm vui khi khắc họa những hình ảnh lạ lùng này.

Ảnh hưởng ở châu Âu

“Người ta hỏi có phải Bosch là một người yếm thế hay không chứ tại sao ông ấy lại vẽ về địa ngục nhiều như vậy,” de Mooji nói.

“Nhưng tôi tin rằng chắc hẳn ông ấy là một người đàn ông có khiếu hài hước. Hãy nhìn xem ông ấy thích vẽ những điều lạ lùng trong cuộc sống như thế nào.”

Tuy nhiên có một điều mà cuộc triển lãm thú vị này ở Bảo tàng Noordbrabants không đi sâu vào là ảnh hưởng của Bosch đối với nền nghệ thuật và văn hóa của phương Tây sau đó.

Vào thời đại của ông, Bosch, vốn kết hôn vào một gia đình giàu có, là một họa sỹ thành công và được công chúng hâm mộ.

Ông đã đi lên trong những thang bậc ở trên cùng xã hội.

Ông được những người quý tộc như Philip the Fair, Quận công xứ Burgundy, bảo trợ.

Ông cũng tạo cảm hứng cho vô số những người bắt chước ông trong thế kỷ 16.

Điều đáng ngạc nhiên là tuy ngày nay ông rất nổi tiếng, nhưng những bức họa đặc trưng của ông lại không được ưa chuộng vào những thập niên sau khi ông qua đời.

Dần dà nghệ thuật của Bosch đã trở nên lỗi thời.

Bản quyền hình ảnh Hieronymus Bosch Wikipedia
Image caption Bức 'Vườn địa đàng'

Quốc gia châu Âu duy nhất mà ông không bị lãng quên là Tây Ban Nha.

Vào năm 1593, Vua Philip II chuyển giao bức Vườn địa đàng cho tu viện, viện bảo tàng và cung điện mà ông thành lập ở San Lorenzo de El Escorial.

Tuy nhiên, ở những nơi khác thì mãi cho đến khi có sự hồi sinh trở lại sự quan tâm đối với nghệ thuật Trung cổ trong nửa sau của thế kỷ 19 thì Bosch mới có vị trí nổi bật trở lại.

Đầu tiên, ông được gắn với trào lưu được gọi là ‘Những họa sỹ sơ kỳ Flemish’, tức những họa sỹ Hà Lan thời kỳ đầu hoạt động trong các thế kỷ 15 và 16.

“Sau phong trào lãng mạn thì người ta bắt đầu có sự quan tâm lớn đến thời Trung cổ,” Mooji giải thích.

“Và họ xem Bosch như một trong những họa sỹ sơ kỳ Flemish mặc dù không phải là họa sỹ tài ba nhất trong số này.”

‘Những cái quái dị của cuộc sống’

Với sự ra đời của nghệ thuật hiện đại trong thế kỷ 20, mọi người bắt đầu nhìn Bosch với ánh mắt khác.

Các nghệ sỹ siêu thực đã khôi phục lại thanh danh cho ông bởi vì họ hâm mộ đam mê của ông trong việc vẽ ‘những điều quái dị của cuộc sống.’

“Những nghệ sỹ siêu thực tin rằng Bosch là nghệ sỹ ‘hiện đại’ đầu tiên, Mooji cho biết. “Salvador Dalí đã nghiên cứu các tác phẩm của Bosch và nhìn nhận Bosch như là bậc tiền bối của ông.”

Thậm chí người ta con cho rằng hình ảnh phiến đá khác thường trông giống như một gương mặt trong bức họa nổi tiếng The Great Masturbator của Dalí vào năm 1929 là lấy cảm hứng từ một hình ảnh tương tự trong bối cảnh nằm ở tấm bên trái của bức Vườn địa đàng.

“Cũng giống như Bosch, Dalí là một họa sỹ theo chủ nghĩa hiện thực. Sự sáng tạo của ông đã làm thay đổi mọi thứ,” Mooij nói.

Mooij cũng chỉ ra ảnh hưởng của Bosch đối với những nghệ sỹ hiện thực khác như Rene Magritte và Max Ernst.

“Các họa sỹ siêu thực cũng biến những cái bình thường thành quái dị cũng giống như Bosch. Tuy nhiên suy cho cùng thì họ cũng chỉ làm theo một phần nhỏ của Bosch: họ không chuyển tải thông điệp tôn giáo giống như Bosch nhưng họ hâm mộ Bosch với những hình ảnh kỳ lạ và độc đáo mà Bosch sáng tạo.”

Bản quyền hình ảnh Salvador Dali Wikipedia
Image caption Bức 'The Great Mastubator' của Delí được cho là chịu ảnh hưởng từ Bosch

Sau đó, vào những năm 1960, những bức họa của Bosch một lần nữa lại trở nên thời thượng khi phong trào yêu đương tự do trở nên thịnh hành.

Vào lúc đó, những hình ảnh cặp đôi những người tội lỗi đầy nhục dục đang điên cuồng truy hoan trong những bức tranh của ông đã trở nên đặc biệt hấp dẫn.

Bosch được xem như là ‘Nhà tiên tri của nền văn hóa nổi loạn’.

Ông cũng được nhìn nhận một cách sai lầm là một ‘kẻ tà giáo’.

Dĩ nhiên thế kỷ 20 cũng là kỷ nguyên điện ảnh. Một số các nhà làm phim đã được khích lệ từ các tác phẩm của Bosch, trong số đó có Terry Gilliam, người tự nhận mình là ‘người rất hâm mộ Bosch’ và Guillermo del Toro.

George Lucas thậm chí còn nói Bosch chính là cảm hứng để tạo nên các nhân vật người ngoài hành tinh trong “Chiến tranh giữa các vì sao”.

Không khó để hiểu vì sao ngày nay Bosch vẫn tiếp tục làm chúng ta say mê: sự ảm đạm trong các tác phẩm của ông lại trở nên hợp thời trong thời đại của chúng ta với những xung đột toàn cầu và chủ nghĩa khủng bố quốc tế.

Tuy nhiên, de Mooij tin rằng còn có một nguyên nhân nữa giải thích cho sức sống của Bosch.

“Sự hỗn loạn của thời đại chúng ta chỉ là một phần,” ông giải thích.

“Tôi nghĩ sự sáng tạo phi thường của ông cũng là điều mà những người trẻ rất ái mộ"

"Trong tất cả các lĩnh vực văn hóa, nhất là trong nghệ thuật, mọi người đều tìm cách thể hiện mới và mỗi lần một nghệ sỹ tìm ra được cái mới thì chúng ta đều kinh ngạc."

"Bosch đã thành công trong việc sáng tạo ra cái mới một cách hiện thực. Đó là lý do tại sao hàng trăm, nếu không muốn nói là hàng ngàn các nghệ sỹ trẻ tìm thấy cảm hứng nơi ông.”

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Culture.

Tin liên quan