Gian lận: Không chỉ vấn đề của Olympic

Bản quyền hình ảnh iStock
Image caption Công nghệ khiến sinh viên dễ gian dối trong thi cử hơn, nhưng cũng lại dễ bị phát hiện hơn

Trước Thế vận hội Rio 2016, một vụ tai tiếng lớn đã xảy ra - các vận động viên điền kinh Nga bị cấm thi đấu sau khi bị cáo giác là được nhà nước hậu thuẫn cho việc dùng thuốc kích thích.

Trong thời gian diễn ra Thế vận hội, chúng ta cũng đã nghe các vận động viên cáo buộc lẫn nhau về việc gian lận.

Chẳng hạn như kình ngư người Mỹ Lilly King cáo buộc Yulia Efimova của Nga, hay vận động viên bơi lội Úc Mack Horton cáo buộc đối thủ người Trung Quốc Tôn Dương đã dùng chất kích thích trong danh sách cấm.

Tuy nhiên việc gian lận để dẫn trước không chỉ xuất hiện trong thể thao.

Có nhiều trường hợp trong công việc, trong đời sống cá nhân và trong đời sống xã hội con người ta không thể cưỡng lại nhu cầu trở thành người trội hơn những người khác.

Thế nhưng các chuyên gia cho biết đây không chỉ là do sự tham lam.

Vậy vì sao người ta lại muốn ăn gian? Có phải là do họ thiếu đạo đức, hay chỉ tham lam? Có phải vì xã hội ngày càng đầy rẫy sự cạnh tranh của chúng ta đang khuyến khích điều này?

Nghiên cứu sự gian lận

Bản quyền hình ảnh Getty
Image caption Lilly King (phải) đã giơ ngón tay tỏ ý tục tĩu với Yulia Efimova (trái), người không qua được các xét nghiệm chất kích thích trước khi được bỏ lệnh cấm thi đấu

Các nhà tâm lý học chỉ ra rằng chiến thắng có thể khiến con người ta thiếu thành thật, trong khi làm việc trong một nhóm có thể khiến một cá nhân trở nên gian dối.

Amos Schurr, một nhà tâm lý học tại Đại học Ben Gurion ở Israel, đã nghiên cứu xem yếu tố gì khiến một nhóm có thể chấp nhận các thành viên gian lận, và vì sao chiến thắng trong một cuộc thi có thể khiến người ta dễ trở nên thiếu trung thực hơn.

Nhóm nghiên cứu đã thực hiện một loạt các thử nghiệm sử dụng những trò chơi đố vui, thử trí nhớ, đổ xúc xắc.

Họ đã yêu cầu 23 người tình nguyện ghi lại kết quả những lần họ chiến thắng. Những người tình nguyện sẽ được thưởng tiền dựa trên số điểm trên bề mặt xúc xắc mà họ đổ được.

Nhóm của Schurr nhận thấy những người đã thắng trước đó trong các trò chơi về trí nhớ hay đố vui trở nên thiếu trung thực và muốn nhận nhiều tiền hơn khoản họ đáng nhận được.

"Chúng ta là những sinh vật xã hội - khi làm việc trong một nhóm, chúng ta bị cuốn theo những chuẩn mực mà nhóm đó đặt ra," Schurr nói.

Hợp tác gian lận

Chúng ta gian lận khi nhận được sự khuyến khích từ người khác, theo phân tích từ Đại học Nottingham, Anh Quốc, trong đó chỉ ra rằng sự hợp tác có thể mở ra cơ hội cho sự gian lận.

Những người tham gia nghiên cứu được yêu cầu hợp tác trong một trò chơi đổ xúc xắc lấy tiền. Người thứ nhất đổ xúc xắc, sau đó báo lại con số đã đổ được cho đồng đội mình. Nếu đồng đội của họ đổ được cùng một số, họ sẽ được thưởng tiền.

Bản quyền hình ảnh iStock
Image caption Nhà tâm lý học Amos Schurr thấy rằng tâm lý muốn chiến thắng cuộc đua có thể khiến con người ta dễ có hành vi gian dối hơn

Có lẽ không mấy ngạc nhiên khi các thành viên mỗi nhóm đã thông đồng với nhau để nói dối về kết quả. Điều này dẫn tới các trường hợp thắng cao hơn 500% so với thực tế. Nghiên cứu cho thấy sự gian lận diễn ra mạnh nhất trong một nhóm khi lợi nhuận được chia đều và các thành viên trong nhóm có quan hệ thân thiết với nhau.

Các tác giác của nghiên cứu, Ori Weiseland Shaul Shalvi, kết luận rằng các vụ bê bối trong ngành tài chính trong thời gian gần đây "có lẽ không chỉ bắt nguồn từ sự tham lam mà còn do thói quen hợp tác và do lợi nhuận được chia sòng phẳng".

Sự gian lận đang thay đổi thế nào?

Có một tin tốt cho những ai cảm thấy tội lỗi và muốn thay đổi hành vi gian lận của cá nhân để trở nên thành thật hơn trong công việc.

Cách thức gian lận cũng đang thay đổi và đây là một vấn đề lớn trong ngành tài chính, trong các cấp quản lý của doanh nghiệp và trong chính trị, theo các nhà phân tích.

Công nghệ phát triển đang giúp các nhân viên cũng như sinh viên có nhiều cách để gian lận hơn trước.

Phillip Dawson, từ Đại học Victoria, Úc, nói: "Các học sinh ngày nay có thể tấn công mạng để lấy cắp đề thi hoặc sử dụng công cụ trên mạng như Google Translate để tránh bị phát hiện sao chép."

Sự gian lận cũng trở nên phổ biến ở chốn công sở, ví dụ như ở các hãng tư vấn chuyên lập các báo cáo quốc tế, hoặc ở các cơ quan truyền thông, các trường đại học.

Bản quyền hình ảnh Getty
Image caption Kình ngư người Úc Mack Horton đã gọi đối thủ người Trung Quốc Tôn Dương là "kẻ dối trá dùng chất kích thích"

Tuy nhiên Dawson nói công nghệ cũng giúp phát hiện ra gian lận dễ hơn, thông qua các trang web như Turnitin, vốn giúp phát hiện tình trạng đạo văn, sao chép. "Tôi không nghĩ rằng gian lận đang phổ biến hơn trước, nó chỉ khác đi mà thôi," Dawson nói thêm.

Dawson tin rằng áp lực về thời gian và chi phí sống cao khiến nhiều người ngày càng phụ thuộc vào các nguồn thu khác bên cạnh công việc chính.

Điều này có thể khiến ngày càng có nhiều người sẵn sàng làm việc bất hợp pháp để kiếm tiền.

Áp lực vượt qua các kỳ thi đối với các sinh viên bận rộn cũng có thể dẫn tới gian lận.

Làm sao để cải thiện?

Cái nhìn đa chiều sẽ giúp làm giảm ý định gian lận, theo nghiên cứu từ Đại học Harvard. Nghiên cứu này chỉ ra rằng khi một thành viên trong nhóm gian lận, cả nhóm cũng sẽ dễ hành xử như vậy.

Trong nghiên cứu này, một nhóm những người bạn đã chứng kiến một thành viên trong nhóm gian lận trong bài kiểm tra và sau đó cả nhóm trở nên dễ gian lận hơn.

Tuy nhiên, khi một nhóm chứng kiến một người lạ gian lận, hành động của họ thay đổi theo một hướng khác - họ trở nên trung thực hơn trong bài kiểm tra.

"Mức độ chịu đựng những hành động xấu không cố định. Nó phụ thuộc vào cách người ta nhìn nhận hành động của mình," Schurr kết luận.

Vậy có lẽ với những ai muốn trung thực hơn, họ nên ở gần những đối thủ gian lận hơn, để luôn ý thức được về hành động của mình.

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Capital.

Tin liên quan