http://www.bbcvietnamese.com

04 Tháng 8 2005 - Cập nhật 13h59 GMT

Tiến sĩ Lê Mạnh Hùng
Luân Đôn

Bối cảnh xã hội Việt Nam và Phong trào Đông Du

Vào đầu thế kỷ 20, xã hội Việt Nam bắt đầu có những sự thay đổi. Tại các thành thị xuất hiện một lớp doanh nhân mới.

Tại Hà Nội có những cửa hàng lớn như Đồng Lợi tế, Hồng tân hưng và những công ty hùn vốn như Quảng Hưng Long, Đồng Thành Hưng; tại Nghệ An có Triêu dương thương quán; tại Quảng Nam có Quảng Nam hiệp thương công ty; tại Phan Thiết có công ty Liên Thành; tại Sài Gòn và Cần Thơ có Nam Đồng hương, Minh Tân công nghệ xã...

Những công ty và cửa hàng này phần lớn là do những nhà nho cấp tiến, chịu ảnh hưởng của trào lưu mới do thu nhập những tư tưởng mới của Âu Tây qua sách báo Trung Quốc đăng tải. Họ thường thường là bán đồ nội hóa, nông lâm thổ sản cùng sản xuất những đồ công nghệ cổ truyền như làm nước mắm, làm mũ, dệt vải, làm đồ sơn cùng những hoạt động tiểu công nghệ khác.

Các năm 1906-1908 chính là cao trào của phong trào đổi mới cấp tiến này vậy. Tại miền Nam, Gilbert Chiếu thành lập nhiều khách sạn tại Sài Gòn và Mỹ Tho “đóng vai trò liên lạc và cung cấp các bài văn chống thực dân Pháp” tại Quảng Nam, Nguyễn Hàm một trong những nhà sáng lập ra Duy Tân hội thành lập 72 cơ sở thương mại.

Tại Phan Thiết, công ty Liên Thành dùng tiền lời sản xuất nước mắm để tài trợ cho một trường tư thục, trường Đức Thành, nơi các văn thơ cách mạng được giảng dậy. Và song song với những hoạt động kinh tế, các nhà Nho này còn chú trọng đến việc canh tân văn hóa xã hội.

Duy Tân Hội ra đời
Các Tân Thư của Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu từ Trung Quốc đã tác động đến tư duy chính trị Việt Nam

Tháng tư năm 1904, Phan Bội Châu và một số nhà nho cấp tiến khác như Nguyễn Hàm, Đặng Thái Thân, Lê Võ, Tăng Bạt Hổ và khoảng 20 người khác thành lập Duy Tân hội, lấy một người trong hoàng tộc, hậu duệ của hoàng tử Cảnh là Cường Để làm hội chủ.

Với cái tên “Duy Tân”, những nhà cách mạng này cho thấy họ muốn đưa cuộc đấu tranh chống Pháp vào một con đường mới không chỉ “Cần vương” mà thôi. Con đường mới này bao gồm cả việc thay đổi trong xã hội mà một trong những hoạt động nhằm vao việc đó là gởi người đi học tại nước ngoài.

Đầu năm 1905, lấy cớ về quê ăn Tết và thăm mộ để đánh lừa tai mắt của Pháp, Phan Bội Châu và Tăng Bạt Hổ xuống tàu, giả làm thương khách qua Hương Cảng. Trên chiếc tầu này, ông đã chiêu mộ được Lý Tuệ, đầu bếp chính của con tầu trở thành một người giúp dỡ đắc lực. Trong nhiều năm sau này, Lý Tuệ là người chính giữ việc liên lạc, chuyển tiền và thông tin giữa trong nước và nước ngoài, đưa các học sinh Việt Nam ra khỏi nước, cũng như là báo lại cho tổ chức biết những biện pháp đàn áp của Pháp tại những cảng mà con tầu của ông đến thăm.

Tháng 8 năm 1905, Phan Bội Châu bí mật quay trở lại Việt Nam đưa Cường Để và nhóm học sinh Đông du đầu tiên gồm chín người ra khỏi nước. Trong khi đó, tại trong nước, những ủng hộ viên của Duy Tân hội đã vận động được sự hưởng ứng mạnh mẽ ở trong nước để tài trợ cho các học sinh du học.

Cơ sở kinh tế cho Đông Du

Ở Sài Gòn có Nam Đồng hương, ở Hà Nội có Đồng Lợi tế, ở Mỹ Tho có Minh Tân công nghệ xã, tất cả những cơ sở này đều là những nơi vừa lo tiền, vừa lo gởi các học sinh du học. Những người được gởi đi đều đưọc lựa chọn kỹ càng với tiêu chuẩn như đã được Phan Bội Châu đặt ra là “thông minh, chuyên cần, cứng rắn can đảm và có lòng yêu nước vững chắc”.

Phần lớn những học sinh đầu tiên được gởi đi là con cháu của những nhà Cần Vương cũ, đặc biệt là ở Nghệ An và Hà Tĩnh, mà chính ông biết rất rõ gia đình của họ.
Ảnh do Đỗ Thông Minh cung cấp
Báo Nhật Yomuiri Shinbun thời nay viết về Phan Bội Châu

Nhưng với miền Nam là nơi tài trợ chính cho phong trào Đông Du, dần dà trên một nửa số học sinh sang Nhật du học là xuất phát từ miền Nam (trên 100 trong số 200 người). Một phần lý do cho sự hưởng ứng mạnh mẽ của dân miền Nam này là thứ nhất ảnh hưởng của Cường Để vốn có rất nhiều người theo trong số những đại gia giầu có tại miền Nam.

Thứ hai là nhờ vào những cố gắng của Gilbert Chiếu (Trần Chánh Chiếu) chủ các tờ báo Nông Cổ Mín Đàm và Lục Tỉnh Tân văn vốn là một trong những nhà trí thức có ảnh hưởng mạnh nhất tại miền Nam thời đó. Năm 1906, Gilbert Chiếu đã sang Hồng Kông và gặp Phan Bội Châu để bàn việc tổ chức và gởi các học sinh miền Nam và Công giáo sang Nhật.

Phong trào Đông Du bắt đầu và kéo dài cho đến khi Nhật Bản thỏa hiệp với Pháp năm 1908 và bắt đầu trục xuất các sinh viên Việt Nam về.

Nhiều người đã về nước dù chưa học xong, số còn lại hoặc chạy sang Trung Quốc hoặc giả danh là người Hoa để ở lại Nhật Bản. Tháng Ba 1909 chính cụ Phan Bội Châu cũng bị trục xuất ra khỏi Nhật Bản.

..........

Trong các bài tiếp theo, chúng tôi sẽ giới thiệu đến quý vị phân tích của TS Lê Mạnh Hùng về xã hội Việt Nam hồi đầu thế kỷ XX và Phong trào Đông Du.