Skip to main contentAccess keys helpA-Z index
BBCVietnamese.com
chinese
russian
french
Other Languages
 
21 Tháng 9 2005 - Cập nhật 16h28 GMT
 
Gửi trang này cho bè bạn Bản để in ra
Cái nhìn mới về quan lại Việt Nam
 
Bìa tập sách
Tác phẩm do nhà xuất bản Maisonneuve - Larose ấn hành
Đôi khi một tác phẩm xuất hiện và đủ sức đặt nền tảng cho các nghiên cứu tương lai và kích thích những tranh luận và tìm hiểu tiếp theo.

Bài điểm sách trên The Journal of Asian Studies, số tháng Năm 2005, dành tặng nhận định này cho tác phẩm về chế độ quan lại nhà Nguyễn của Emmanuel Poisson.

Cuốn Mandarins et Subalternes au Nord du Viêt Nam: Une Bureaucratie à l'Épreuve (Quan và lại ở miền bắc Việt Nam - Một bộ máy quản lý hành chính trước thử thách ( 1820 - 1919)) của ông Emmanuel Poisson, Phó giáo sư Đại học Paris VII - Denis Diderot, phát hành vào cuối năm 2003.

Mùa hè năm ngoái, tác giả có buổi nói chuyện và giới thiệu tác phẩm tại Trung tâm vǎn hoá Pháp ở Hà Nội.

Giáo sư sử học Đinh Xuân Lâm và một số nhà nghiên cứu Việt Nam tham dự buổi này được dẫn ý nói rằng "mặc dù còn một vài điều còn phải trao đổi thêm song nhìn chung đây là một công trình nghiên cứu được đánh giá cao, và bản thân các nhà sử học đã học hỏi được nhiều điều từ công trình nghiên cứu đó."

Dưới đây xin giới thiệu bài điểm sách của David W Del Testa, đại học Bucknell, đăng trên The Journal of Asian Studies, số tháng Năm 2005:

Quyển sách này dùng sự phân tích thực nghiệm những tư liệu mới có để thách thức quan niệm phổ biến rằng giới quan lại của nhà Nguyễn (1802-1945) là những người chỉ nghĩ cho bản thân, nhạt nhẽo và suy đồi. Trong sách, Poisson minh họa làm thế nào các sĩ tử, dấn thân vào kỳ thi nghiêm ngặt và được vua bổ nhiệm vào hệ thống chính quyền, đã xoay sở cho sự nghiệp của mình và thích ứng với các đòi hỏi thay đổi của bộ máy.

Bằng cách lập biểu đồ và phân tích sự nghiệp của họ, tác giả khảo sát làm thế nào giới quan lại đã thích nghi với đổi thay trong lúc cố gắng cai trị người dân hiệu quả trong giai đoạn biến động về văn hóa, xã hội, chính trị. Poisson yêu cầu các học giả rũ bỏ các phân tích vốn chi phối phần lớn nghiên cứu về Việt Nam giai đoạn cuối phong kiến và trong thời thuộc địa, và bộc lộ những sự phức tạp, đan xen diễn ra trong thời kì này.

Mặc dù không mang tính toàn diện trong cái nhìn về Việt Nam như cuốn Vietnam and the Chinese Model của Alexander Woodside hay Vietnamese Tradition on Trial, 1920-1945 của David Marr, nhưng tác phẩm này đem lại cái nhìn hiếm có về cách giới quan lại phản ứng trước sự cai trị của nước ngoài, làm thế nào chủ nghĩa cơ hội và quyền chức lại có thể phục vụ như một hình thức yêu nước, và làm thế nào bộ máy lại viên cũng có thể nắm nhiều quyền hành như bề trên của họ.

Mục đích chính của Poisson là chứng tỏ làm thế nào và vì sao sự nghiệp quan trường đã thay đổi ở Việt Nam từ 1820 đến 1918 cả về hình thức và nội dung.

Ví dụ, trước thời Pháp thuộc, các viên quan thường là người miền Trung. Sự kháng cự chống Pháp của họ (1885-98) khiến họ không thể là các viên quan được chấp nhận vào lúc người Pháp áp đặt chế độ bảo hộ lên miền Trung và Bắc Việt Nam năm 1885.

Khai triển từ lý luận của Ralph Smith và Nola Cooke, Poisson trình bày một cách sinh động rằng dưới hệ thống chính quyền Việt Pháp phân đôi, các viên quan và giới lại viên dưới quyền từ miền bắc thường được vinh hiển trong chế độ hành chính. Không có gì ngạc nhiên khi những người giúp Pháp trong công cuộc chinh phục và bình định đã tiến thân nhanh hơn những người cố gắng tiến thân theo cách truyền thống (đi thi và chờ hoàng đế phân bổ một chức vụ dựa trên tài năng).

Poisson kết luận rằng những người miền bắc đã chọn việc hợp tác bởi vì họ tin rằng quản lý đất nước dưới một ông chủ ngoại bang thì tốt hơn là để đất nước lại cho "mấy anh nuôi." Cuốn sách đan xen nhiều những sợi chỉ như vậy - giá trị xã hội và việc sử dụng các kiểu lương khác nhau, vai trò của thư lại, sự khác biệt giữa các vị quan miền xuôi và miền ngược.

Sự trình bày của Poisson dựa trên lý lịch của 1272 viên quan và lại. Ông vạch ra sự nghiệp của nhiều người theo những chi tiết thú vị và bổ sung bằng nhiều tư liệu hỗ trợ. Bản lý lịch đặc biệt nêu bật sự thay đổi trong tầm quan trọng của các loại hình giáo dục, từ cái nhìn của các vị quan và của nhà nước. Trong thời tiền Pháp, thành công ở các kỳ thi kiểu Trung Hoa giúp tạo ra khả năng được bổ nhiệm làm quan. Sau cuộc chinh phục của Pháp, các kỳ thi kết hợp các bài kiểm tra kiến thức truyền thống với các chủ đề "thực tiễn" như toán, thủy học, và nhiều thí sinh liên tục tìm cách học hỏi để có cái kiến thức thực tiễn này.

Trong một phản ứng trước sự bất mãn của giai tầng sĩ phu truyền thống và cũng vì mong muốn tác động đến cộng đồng người địa phương trực tiếp hơn, người Pháp đã đòi các viên quan phải có bằng đại học sau năm 1906, lập một trường đào tạo quan lại năm 1912 và loại bỏ kỳ thi truyền thống năm 1917 để nhường chỗ cho sự đào tạo kiểu Tây Phương.

Mặc dù các hậu quả lâu dài vẫn chưa rõ ràng, nhưng Poisson cho rằng quá trình này đã loại bỏ những người nắm giữ kiến thức chung kiểu truyền thống, và tạo nên những kỹ thuật viên thực dụng, những người biết cách quản lý hơn là cai trị. Ông cũng cho rằng tầng lớp nhân viên bên dưới ngày càng trở nên quan trọng trong việc thực hiện sự kiểm soát của quan trên ở các khu mà họ quản lý.

Trong một số chỗ, để giải thích thêm về quan hệ của quan lại Việt Nam với xã hội và nền chính trị xung quanh họ và cái lịch sử họ đã tạo ra ở Việt Nam, Poisson lẽ ra nên bước khỏi các phạm trù xã hội học mà ông vạch ra trong sách, và tách khỏi số thống kê ấn tượng mà ông trình bày. Ví dụ, ông phác họa cho độc giả về cách một số viên quan binh chuyển sang ngạch dân sự, nhưng lại không giải thích về hệ thống quan lại trong quân đội, vị trí của nó trong xã hội và chính trị, hay quan hệ của nó với Pháp. Và cũng như nhiều tác phẩm khác về Việt Nam hiện đại, cuốn sách của Poisson đưa mối quan hệ giữa người Pháp và giới quan lại hợp tác vào câu chuyện của ông, mà không hề đụng đến quá trình đã tạo ra mối quan hệ đó.

Tuy nhiên, hai thiếu sót nhỏ này chỉ để nhấn mạnh tính chất của tác phẩm này như một tác phẩm tham khảo và tác nhân kích thích, chứ không phải là điểm dừng cuối của cuộc thảo luận về hệ thống quan trường Việt Nam.

 
 
Tên
Họ*
Thành phố
Nước
Điện thư
Điện thoại*
* không bắt buộc
Ý kiến
 
  
Đài BBC có thể biên tập lại ý kiến của quí vị và không bảo đảm tất cả thư đều được đăng.
 
TIN MỚI NHẤT
 
 
Gửi trang này cho bè bạn Bản để in ra
 
   
 
BBC Copyright Logo ^^ Trở lại đầu
 
  Trang chủ| Thế giới | Việt Nam | Diễn đàn | Bóng đá |Văn hóa | Trang ảnh |
Chuyên đề| Learning English
 
  BBC News >> | BBC Sport >> | BBC Weather >> | BBC World Service >> | BBC Languages >>
 
  Ban Việt ngữ | Liên lạc | Giúp đỡ | Nguyên tắc thông tin cá nhân