Đâu là góc khuất của ‘Chính phủ kiến tạo’?

Thủ tướng VN Nguyễn Xuân Phúc Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Thủ tướng VN Nguyễn Xuân Phúc đề cao 'Chính phủ kiến tạo', cởi bỏ các 'rào cản' với doanh nghiệp và kêu gọi tinh thần vượt khó khởi nghiệp

'Chính phủ kiến tạo, liêm chính, hành động vì người dân và doanh nghiệp' đang vận hành với sự nỗ lực của các nhà lãnh đạo Đảng cộng sản, trong đó có vai trò cá nhân Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc.

Thành tích tăng trưởng kinh tế cao trong nửa nhiệm kỳ 2016-2021 do niềm tin trở lại trong kinh doanh là điều có thể cảm nhận được.

Nhưng đó là bề nổi của 'chính phủ kiến tạo'.

Các nhà chuyên môn khi coi 'Chính phủ kiến tạo' như mô hình quản lý công, muốn làm rõ nội hàm để tạo cơ sở cho các chính sách, trong khi các nhà lãnh đạo cần có giải pháp thực tế, hơn thế, như một cam kết và cách thức điều hành nền kinh tế chuyển đổi trong hệ thống chính trị hiện hành, để vượt qua khó khăn, trong đó có hậu quả do 'bất ổn vĩ mô' của thời kỳ trước, và mong muốn thúc đẩy tăng trưởng nhanh.

Bàn tròn BBC về Chủ tịch VN Trần Đại Quang qua đời

Thực chất nội hàm 'chính phủ kiến tạo VN' là gì?

Bàn tròn BBC: về nội hàm 'Chính phủ kiến tạo'

Giải mã 'Chính phủ kiến tạo' của ông Phúc

Khám nhà tướng Phan Văn Vĩnh 'chỉ thấy bằng khen'

Chưa có một lý thuyết đặc thù về nền kinh tế trong thời kỳ chuyển đổi từ kế hoạch hoá tập trung sang thị trường mang tính thuyết phục, nhưng thực tế chỉ ra rằng các quyết định hành chính để giảm thiểu sự can thiệp của nhà nước vào quá trình hình thành các nguyên tắc thị trường là cần thiết, mang tính tích cực.

Từ cách tiếp cận thể chế như vậy, một định nghĩa đã được đưa ra hơn một năm trước trong bài 'Giải mã chính phủ kiến tạo của Thủ tướng Phúc'.

Điều đó nên được nhìn nhận như một động lực cho các thành công bước đầu của 'Chính phủ kiến tạo' hiện nay.

Câu hỏi quan trọng nhất chưa có lời giải, cần thảo luận thấu đáo là Đảng Cộng sản duy nhất cầm quyền ở Việt Nam lãnh đạo, điều hành kinh tế chuyển đổi sang thị trường như thế nào trong bối cảnh quốc tế và trong nước ngày càng phức tạp, khó lường?

Bản quyền hình ảnh Reuters
Image caption Tướng công an Phan Văn Vĩnh đối diện án tù 5-10 năm trong một chiến dịch chống tham nhũng được gọi là 'đốt lò' của Đảng Cộng sản.

Đây là thực tế khiến cách suy luận quen thuộc trở nên mâu thuẫn, rằng đảng cộng sản được xác lập để lãnh đạo nền kinh tế kế hoạch hoá với quyền lực tập trung trong khi kinh tế thị trường vận hành đòi hỏi phải giám sát quyền lực trên cơ sở tam quyền phân lập. Hơn thế, sự khác biệt về chế độ xã hội quyết định các giá trị ứng xử của nhà nước với con người, như tự do, dân chủ và nhân quyền.

Có dễ mô tả và lý giải?

Khi hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ, đối với Việt Nam mô hình kinh tế Trung Quốc có lẽ là thích hợp để tham khảo, học tập bởi hai nước có quan hệ truyền thống và tương đồng về thể chế chính trị. Tuy nhiên tình hình căng thẳng do tranh chấp trên Biển Đông và cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung khiến mô hình này như một chỗ dựa bị lung lay.

Bản chất của CNXH đặc sắc Trung Quốc là gì?

VN tăng trưởng 'vượt trội' cùng Lào, Campuchia

Lưu hành đồng tiền TQ ở VN 'có vi hiến'?

Việt Nam khuyến khích khởi nghiệp ở WEF ASEAN 2018

Một số lý giải trên tạo bối cảnh của góc khuất thể chế của 'Chính phủ kiến tạo'.

Từ một thông điệp đầu năm 2014 được nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đưa ra, khái niệm 'Nhà nước kiến tạo', 'Chính phủ kiến tạo' được bàn luận sôi nổi. Truyền thông trong nước nêu nội hàm của nó là 'Hoàn thiện thể chế, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân,… tạo nền tảng phát triển nhanh và bền vững'.

Thời điểm thông điệp đưa ra là sau khi Hội nghị trung ương 6, khoá 11 không đồng thuận với đề nghị kỷ luật nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng của Bộ chính trị và trước thềm Đại hội khoá 12 là 'nhạy cảm'. Lúc đó, rộ lên đồn đoán rằng ông Dũng tiếp tục sự nghiệp chính trị trong nhiệm kỳ tới, rằng cá nhân ông cần được sự ủng hộ từ công luận cũng như trong Đảng.

Nay, đương kim Thủ tướng Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc cũng nêu 'Chính phủ kiến tạo, liêm chính, hành động vì người dân và doanh nghiệp', không diễn giải dưới hình thức thông điệp của người tiền nhiệm, mà như một khẩu hiệu thể hiện cam kết và cách thức hành động của Chính phủ. Hơn thế, phạm trù dân chủ dễ gây tranh cãi không được nói đến.

Góc khuất thể chế được lộ ra khi có mâu thuẫn giữa kinh tế thị trường và thể chế chính trị hiện hành. Chính phủ là cơ quan phân nhiệm, nhưng trực tiếp điều hành nền kinh tế, cán bộ lãnh đạo trong bộ máy có vị trí đặc quyền phân phối nguồn lực trong khi Đảng lãnh đạo toàn diện, nhưng trên thực tế, các ban và cán bộ chuyên trách kém ưu thế hơn, khi không có cơ chế giám sát cần thiết.

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Nhiều phiên tòa được mở ra trong làn sóng xử lý sai phạm quản lý, làm trái, tham nhũng, tham ô, gian lận thương mại v.v... ở Việt Nam vài năm trở lại đây

Chuyển đổi sang thị trường là tác nhân của tình hình 'tự diễn biến, tự chuyển hoá' và 'suy thoái về tư tưởng, đạo đức và lối sống' của cán bộ, đảng viên. Đảng đang chấn chỉnh họ bằng Nghị quyết 4, khoá 12 và các quy định cụ thể khác.

Cá nhân lãnh đạo có thể đại diện cho nhóm lợi ích, dưới sự bảo trợ chính trị các phe phái có thể hình thành. Đảng muốn ngăn chặn quá trình này, cụ thể là các cá nhân có 'tiềm năng' đại diện cho hiện tượng 'tự diễn biến', đe dọa sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng. Cá nhân này có thể từ Chính phủ.

Nhận xét này có thể được rút ra từ thực tế chuyển đổi sang kinh tế thị trường và các biến cố trước và trong Đại hội 12 của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Góc khuất thể chế có thể cảm nhận được tìm về bản chất của nó, nhưng không dễ mô tả nó khi công tác cán bộ, đặc biệt là cán bộ cao cấp, là chức năng riêng có của Đảng.

Trước sau gì, sự duy ý chi, giáo điều cũng sẽ nhường chỗ cho các quy luật phát triển. Chống tham nhũng, Đảng đang dựa vào dân. Sẽ có thêm sự ủng hộ nếu Đảng công khai và minh bạch các hoạt động, trong đó có các góc khuất thể chế.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, một nhà nghiên cứu chính sách, nguyên Chủ nhiệm Khoa Chính sách Công, Học viện Chính sách & Phát triển, Bộ Kế hoạch & Đầu tư của Việt Nam. Mời quý vị bấm vào đường dẫn này để theo dõi mộtBàn tròn thứ Năm từ London về nội hàm 'Chính phủ và Nhà nước kiến tạo' và cải cách thể chế kinh tế ở Việt Nam.

Một số bài viết tham khảo thêm:

Thông tư 19: 'Không kiểm soát được, có thể tác hại khó lường'

Bàn tròn Thứ Năm: Thông tư 19 và lưu hành nhân dân tệ ở VN

Thông tư 19 có tạo 'nơi trú ẩn' cho đồng NDT?

Bình luận về tân Thủ tướng Việt Nam

'Kinh tế thị trường không thể hủy hoại XHCN'

Tin liên quan