Việt Nam 'khiến hội nghị Asean không mờ nhạt như mọi khi'?

phúc Bản quyền hình ảnh LILLIAN SUWANRUMPHA/AFP/Getty Images
Image caption Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc và lãnh đạo Myanmar Aung San Suu Kyi và Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte

Ý kiến nói Việt Nam là bên có nhiều lý do nhất để khiến Hội nghị Cấp cao Asean lần này không "mờ nhạt" như mọi khi.

Cuối cùng thì Hội nghị Cấp cao Asean lần thứ 34 cũng diễn ra từ ngày 20-23/6, chậm hơn hai tháng so với thời gian dự kiến khi Thái Lan giữ vai trò chủ tịch trong năm 2019.

Hội nghị diễn ra khi đã quá nửa năm với nhiều sự kiện trôi qua: từ những diễn biến phức tạp của khủng hoảng Rohingya tại Myanmar, hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều Tiên tại Hà Nội, thương chiến Mỹ - Trung leo thang, vấn đề biển Đông, rồi những khúc mắc tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore đầu tháng 6.

Nước chủ nhà Thái Lan quá bận rộn với vấn đề bầu cử, và thực tế cũng có ít thời gian để chuẩn bị chu đáo cho hội nghị này (Thủ tướng Prayut Chan-o-cha thậm chí mới được chính thức bầu từ 6/6).

Singapore 'đã bỏ xa Việt Nam' nhiều năm

Báo VN phê phán Lý Hiển Long vì lời nói về Campuchia

Việt Nam ‘nên đầu tư cho dân, đừng lo tượng đài’

Việt Nam là nước lớn hay nhỏ?

Điều đó, cộng với vai trò tương đối mờ nhạt của Asean trong những vấn đề chủ chốt ở khu vực, tạo ấn tượng rằng Hội nghị Cấp cao lần này sẽ không có ý nghĩa gì đáng kể. Thực tế trong vài năm trở lại đây, những ấn tượng lớn nhất của hội nghị này lại là bất hòa: năm 2012, khối này không đưa ra được tuyên bố chung vì nước chủ nhà Campuchia phản đối đưa vào vấn đề biển Đông. Chuyện tương tự cũng diễn ra vào năm 2017, khi Philippines làm chủ tịch.

Bản quyền hình ảnh LILLIAN SUWANRUMPHA/Getty

'Chia rẽ sâu sắc'

Năm nay, Thái Lan tập trung vào các nhóm chủ đề phát triển bền vững, đặc biệt là sau cuộc khủng hoảng nhập khẩu rác lan rộng khắp các quốc gia trong khu vực từ đầu năm ngoái. Đây tất nhiên là vấn đề hệ trọng, nhưng có cảm giác câu chuyện này mang tính dài hạn hơn là các mối lo sát sườn của Asean. Bước vào hội nghị năm nay, có hai nhóm vấn đề lớn cần giải quyết. Thứ nhất là mâu thuẫn và bất hòa giữa các nước thành viên, và thứ hai, là thống nhất thái độ của Asean trong mối quan hệ ngoại khối, đặc biệt với các siêu cường.

Chủ đề của Asean năm nay là "thúc đẩy quan hệ đối tác vì phát triển bền vững". Nhưng ngôn từ đao to búa lớn lại tương phản với hoạt động của khối này - cũng như quan hệ giữa các nước thành viên - từ năm ngoái đến năm nay. Malaysia và Indonesia bất đồng với Myanmar về việc đối xử với người Hồi giáo Rohingya, các nước thành viên bị chia rẽ sâu sắc về vấn đề biển Đông và đang lưỡng lự nước đôi giữa thương chiến Mỹ - Trung.

Phát biểu của Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long tại Đối thoại Shangri-La, rồi những ẩn ý trong lời chia buồn cựu thủ tướng Thái Lan Prem Tinsulanonda, được cho là nhằm khẳng định lại vai trò của Singapore, vừa tạo một liên kết của nhóm thành viên "chủ chốt" vốn đồng sáng lập Asean. Điều này - nếu đúng - có thể có lợi cho Singapore, nhưng lại làm giảm đi đáng kể sức mạnh đoàn kết của Asean, trong thời điểm tổ chức này cần thống nhất hơn bao giờ hết.

Để Sài Gòn thành Singapore: Ước mơ 20 năm

Từ Biển Đông đến Một Vành đai của TQ

'Xa lộ Tự do' đối trọng 'Một Vành đai' của TQ?

Máy của bạn không hỗ trợ nghe xem
Tôi về Việt Nam vì đóng góp được nhiều hơn’

Thứ hai, căng thẳng gia tăng giữa hai siêu cường Mỹ - Trung cũng khiến các nước Asean ngày càng khó xử trong việc lựa chọn chỗ đứng. Nếu như các quốc gia có thể lựa chọn quan điểm riêng phù hợp với lợi ích của mình, một tổ chức như Asean cần phải thống nhất về những nguyên tắc và giá trị mà cả cộng đồng này tôn trọng. Đó là tuân thủ luật pháp quốc tế, quyền tự do hàng hải, tôn trọng độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau.

Đáng tiếc là Asean chưa đáp ứng được vai trò này: dường như các nước chỉ âm thầm đi cửa sau khi trao đổi với các nước lớn, mà phớt lờ yêu cầu tìm ra một lập trường chung cho Asean. Khối này chưa từng lên tiếng phê phán các hành vi quân sự hóa hay khiêu khích trắng trợn của Trung Quốc, hay tỏ thái độ rõ ràng với các hoạt động tự do hàng hải của phương Tây.

Trong các nước thành viên, Việt Nam là bên có nhiều lý do nhất để khiến hội nghị lần này không "mờ nhạt" như mọi khi. Vừa đắc cử ghế không thường trực ở Hội đồng Bản an Liên Hiệp Quốc, và sẽ là chủ tịch Asean năm sau, Hà Nội ít nhất sẽ muốn đưa ra những nghị trình có lợi cho mình để thảo luận. Vấn đề Biển Đông có lẽ sẽ là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt là khi Asean đang đàm phán Bộ quy tắc ứng xử biển Đông (COC) với Trung Quốc.

Bản quyền hình ảnh ROMEO GACAD/AFP/Getty Images
Image caption Công viên Lumpini ở Bangkok hồi tháng 12/2018 dựng hình chân dung to bằng người thật của 10 nhà lãnh đạo Asean

'Thời khắc quyết định'

Sự cố tàu Trung Quốc đâm chìm tàu cá Philippines vừa qua có thể giúp Hà Nội lôi kéo được thêm sự ủng hộ. Việt Nam, như mọi lần, muốn Asean có lập trường thống nhất và kiên quyết hơn đối với những hành vi của Bắc Kinh. Điều này lại càng quan trọng khi Mỹ ngày càng thách thức vị thế của Trung Quốc ở biển Đông, qua việc gia tăng tần suất hoạt động duy trì tự do hàng hải (FONOPs). Phản ứng quyết liệt từ Bắc Kinh khiến Asean không thể chỉ ngầm ủng hộ tự do hàng hải, mà không công khai ủng hộ FONOPs. Nói cách khác, Asean không thể nước đôi trong việc lựa chọn quan điểm như hiện tại.

Sẽ khó để Hà Nội thay đổi tính chia rẽ về vấn đề Biển Đông của Asean, nhưng nỗ lực ngoại giao cần được đẩy mạnh để đưa vấn đề này vào văn kiện của hội nghị, đặc biệt là trong các nghị trình liên quan đến hợp tác quốc phòng và hải quân đã được nước chủ nhà nêu ra. Điều này sẽ có lợi khi quá trình đàm phán COC tiếp diễn, đồng thời sẽ là bàn đạp để Việt Nam đẩy vấn đề lên một cách mạnh mẽ hơn vào năm sau, khi đến lượt Hà Nội ngồi ghế nóng.

Quan trọng hơn, nếu Hà Nội không đưa vấn đề Biển Đông ra thảo luận, thì sẽ không có ai khác: cả hai nước lớn khác có tranh chấp với Trung Quốc là Malaysia và Philippines đều có xu hướng thân Bắc Kinh.

Ngoài vấn đề chính trị nội khối và đối ngoại, hội nghị lần này cũng là dịp để lãnh đạo Asean thảo luận về Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) giữa Asean và sáu đối tác, vốn đã nhiều lần trễ hẹn. Nước chủ nhà cho biết Asean sẽ cố gắng thống nhất một vị thế, và kết thúc đàm phán vào cuối năm nay. Tất nhiên, nếu chưa giải quyết được vấn đề chia rẽ nội khối, tìm ra được một vị thế chung - dù chỉ trong vấn đề kinh tế - cũng chưa chắc đạt được tại hội nghị lần này.

Bởi thế, có thể nói rằng đây là một trong những thời khắc quyết định cho hướng phát triển của Asean: hướng tới một cộng đồng chung với liên kết chặt chẽ hơn, hay mãi mãi chỉ là một tập hợp những người hàng xóm chăm chăm vụ lợi cho bản thân mình.

Bài thể hiện quan điểm và cách hành văn của ông Nguyễn Khắc Giang nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Victoria Wellington, New Zealand.

Tin liên quan