Anh ngày càng xa châu Âu, từ cách chống dịch đến 'triết lý' tiêm chủng

  • Nguyễn Giang
  • bbcvietnamese.com
Công viên Hesketh

Nguồn hình ảnh, Nguyen Giang

Chụp lại hình ảnh,

Cây cối trong công viên gần nhà tôi đã ra hoa, báo hiệu mùa xuân ở Anh, sau đúng một năm chống dịch Covid

Nhìn đi nhìn lại mà đã đúng một năm trước Anh Quốc 'chịu trận' Covid-19.

Nhớ ngày 23/03/2021, thủ tướng Boris Johnson tuyên bố Anh bước vào phong tỏa đầu tiên mà ai cũng nghĩ chỉ kéo dài bằng đơn vị tuần, cùng lắm là vài tháng.

Nay, Anh đã và đang trải qua ba lần lockdown - với lần thứ ba sắp được nới lỏng từ 29/03.

Số dân được tiêm chủng đã vượt ngưỡng 30 triệu hôm 22/03, và từ tháng Tư, nhiều sinh hoạt bắt đầu được mở lại.

Ngày 23/03 cả nước để ra một phút im lặng tưởng niệm các nạn nhân của Covid.

Nhưng trời cuối tháng Ba đã nắng lên, công viên, vườn tược bắt đầu nở hoa, dễ làm ta lạc quan thêm.

Cùng lúc EU nặng trĩu tin Đức sẽ đóng cửa nhiều tuần từ Lễ Phục Sinh, số tử vong ở Tây Ban Nha, Ba Lan, Hungary lên cao, kinh tế Ý, Hy Lạp bết bát...

Nếu không trục trặc gì, ví dụ không bị EU chặn vaccine Pfizer làm ở Hà Lan chuyển tới Anh theo hợp đồng - thì đến hết tháng 7, Anh tiêm chủng xong dân số người lớn.

Nước Anh đã đi con đường riêng ngày càng rõ

Một năm qua bản thân suy nghĩ của tôi đã trả qua nhiều thăng trầm, phản ánh tâm lý của một người sống tại Anh.

Mình đi làm ở đây, có gia đình sống ở đây, nên các vấn đề to nhỏ của xã hội này, từ khẩu trang, lockdown, đi lại, tới tiêm chủng mình cũng trải qua cả.

Năm trước, khi Anh sắp bước vào lockdown lần một tôi có chia sẻ một số cảm nghĩ, quan sát trong bài blog trên BBC News Tiếng Việt hôm 18/03/2020:

"Anh đánh lớn, tung gần 400 tỷ đô vào trận chiến chống virus corona".

Lúc đó, tôi viết Anh Quốc 'Luôn tính đến công nghệ', và "nhìn các vấn đề từ góc độ khoa học, kỹ thuật và công nghệ trước hết và trên hết".

"Từ đó, họ sẽ tìm giải pháp và luôn cố gắng có cách tiếp cận nhân văn hơn là hùng hục, để đạt mục tiêu chung."

Sau một năm, tôi thấy ý trên không sai.

Nhưng Anh còn hơn EU ở ba điểm: y tế và quản lý nhân khẩu đã số hóa 100%; khả năng hậu cần tốt, đều trên cả nướcniềm tin vào hệ thống y tế công cao.

Về nhân lực: Anh tạm ngưng luật về 'quy trình tiêm chủng' để ai từ 18 đến 69 tuổi, có trình độ trung học trở lên (A-level), khỏe mạnh, muốn tình nguyện là được.

Được đào tạo gấp rút họ tham gia 'extra workforce' (nhân lực tăng cường) cho Y tế Quốc gia (NHS), cùng y bác sĩ, hộ lý, quân đội túc trực ở hàng nghìn điểm tiêm.

Chỉ cần dùng số y tế cá nhân mà ai cũng có (NHS number), vào trang web ngành y tế, gõ thêm postcode - mã bưu điện nhà, là có thể chọn ngày giờ, địa điểm tiêm.

Lúc đăng ký tôi mới rõ chừng 20 địa điểm quanh nhà tôi đã biến thành điểm tiêm chủng 'ad-hoc': tạm thời nhưng nhanh gọn.

Ngoài trạm xá, bệnh viện, tiệm dược phẩm nay đến cả nhà thờ, nhà văn hóa, trường học cũng thành nơi y tế triển khai nhân viên, tình nguyện viên.

Tôi để ý thấy các sân trường học, quảng trường biến thành nơi đỗ xe miễn phí cho người đi tiêm chủng.

Nguồn hình ảnh, PA Media

Chụp lại hình ảnh,

Anh Quốc dùng cả Giáo đường như Lichfield Cathedral vào chiến dịch tiêm chủng

Đa số bạn bè Việt Nam cùng lứa tuổi của tôi ở London và vùng Đông Nam đã nhận liều một Pfizer hoặc AstraZeneca hoàn toàn không mất tiền.

Thứ Bảy tuần qua Anh tiêm được trên 800 nghìn dân trong 24 giờ, bằng 12 nước thuộc EU cộng lại.

Bạn bè tôi ở châu Âu cho hay nơi họ sống không chỉ thiếu vaccine mà thiếu cả địa điểm, nhân lực lo tiêm chủng.

Có nước EU dân gọi điện chỗ này thì được chỉ đến chỗ tiêm ở tỉnh khác, thành phố xa hàng trăm km, không đi được.

Triển khai vaccine toàn cầu

Bảng cuộn
Thế giới
60
11.833.638.209
Trung Quốc
87
3.381.314.000
Ấn Độ
64
1.933.706.281
Hoa Kỳ
67
587.360.320
Brazil
78
441.054.017
Indonesia
61
401.308.016
Nhật Bản
81
280.674.544
Bangladesh
71
261.364.230
Pakistan
55
249.380.176
Việt Nam
81
220.779.518
Mexico
61
206.941.649
Đức
77
179.988.058
Nga
51
167.125.605
Philippines
64
151.760.837
Iran
68
149.903.496
Thổ Nhĩ Kỳ
62
147.734.958
Pháp
78
144.497.698
Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland
73
143.062.369
Italy
79
137.787.967
Thái Lan
75
136.981.091
Hàn Quốc
87
125.537.663
Argentina
82
102.801.138
Tây Ban Nha
87
94.734.966
Canada
82
85.441.862
Colombia
70
83.585.958
Ai Cập
33
82.907.695
Peru
82
74.987.855
Malaysia
83
70.939.755
Saudi Arabia
70
65.362.940
Úc
84
57.642.872
Myanmar
44
56.989.806
Chile
91
56.137.553
Đài Loan
80
55.072.565
Morocco
63
54.595.032
Ba Lan
60
54.499.346
Uzbekistan
44
50.434.421
Nigeria
8
43.994.555
Nepal
67
42.916.756
Campuchia
84
39.658.990
Sri Lanka
67
39.545.641
Venezuela
50
37.860.994
Cuba
88
37.038.176
Nam Phi
31
36.063.285
Ecuador
78
34.809.185
Hà Lan
72
34.345.860
Ukraine
35
31.668.577
Mozambique
44
31.616.078
Ethiopia
18
29.373.478
Bỉ
79
25.370.358
UAE
97
24.874.376
Bồ Đào Nha
87
23.889.918
Thụy Điển
75
22.446.165
Rwanda
64
21.917.222
Uganda
23
21.044.430
Hy Lạp
74
21.017.697
Kazakhstan
49
20.918.681
Angola
19
18.431.807
Áo
73
18.336.033
Iraq
18
18.279.217
Kenya
17
18.246.213
Israel
66
18.156.155
Cộng hòa Czech
64
17.635.168
Guatemala
34
17.435.586
Hong Kong
84
16.959.543
Romania
42
16.812.990
Hungary
64
16.530.488
Ghana
20
16.122.862
Thụy Sĩ
69
15.720.430
Dominican Republic
55
15.663.980
Algeria
15
15.205.854
Singapore
91
14.122.714
Honduras
54
13.927.995
Azerbaijan
47
13.723.446
Bolivia
50
13.644.008
Đan Mạch
83
13.223.265
Tunisia
53
13.164.136
Belarus
64
12.807.687
Tajikistan
51
12.504.152
Côte d'Ivoire
20
12.387.947
Phần Lan
78
12.044.032
Zimbabwe
30
11.742.863
Na Uy
74
11.324.835
New Zealand
80
11.085.963
Costa Rica
81
11.017.624
Ireland
81
10.931.230
Lào
68
10.862.186
El Salvador
66
10.819.940
Nicaragua
72
10.561.352
Jordan
44
9.938.176
Paraguay
47
8.765.455
Serbia
48
8.529.217
Uruguay
83
8.399.971
Panama
71
8.216.856
Kuwait
76
8.022.755
Tanzania
6
7.967.468
Turkmenistan
48
7.140.000
Sudan
8
7.096.087
Oman
59
7.087.785
Slovakia
51
7.072.261
Qatar
89
6.885.951
Guinea
19
6.127.699
Afghanistan
12
6.118.557
Lebanon
35
5.632.093
Mông Cổ
65
5.492.919
Croatia
55
5.252.971
Zambia
17
5.251.671
Lithuania
70
4.485.173
Bulgaria
30
4.399.112
Syria
9
3.801.752
Lãnh thổ Palestine
34
3.721.894
Benin
21
3.619.590
Libya
16
3.460.229
Bahrain
70
3.444.799
Togo
18
3.290.821
Kyrgyzstan
20
3.103.935
Slovenia
59
2.993.761
Burkina Faso
7
2.938.655
Sierra Leone
18
2.930.408
Georgia
32
2.893.850
Latvia
70
2.890.548
Albania
43
2.840.948
Somalia
9
2.712.296
Mauritius
76
2.698.115
Niger
6
2.694.418
Mauritania
23
2.650.000
Senegal
6
2.523.856
DR Congo
1
2.431.360
Madagascar
4
2.369.775
Chad
12
2.352.921
Botswana
56
2.330.589
Malawi
6
2.166.402
Armenia
33
2.149.195
Moldova
26
2.148.116
Mali
5
2.115.108
Liberia
28
1.996.703
Estonia
64
1.990.134
Bosnia and Herzegovina
26
1.924.950
Bhutan
86
1.908.189
Bắc Macedonia
40
1.848.141
Cameroon
4
1.836.573
Kosovo
46
1.829.189
Cyprus
72
1.784.616
Trinidad và Tobago
51
1.563.433
Timor-Leste
49
1.547.717
Fiji
70
1.469.149
Jamaica
23
1.437.876
Macao
88
1.412.074
Malta
91
1.299.815
Luxembourg
73
1.296.948
Cộng hòa Trung Phi
21
1.185.512
Brunei Darussalam
94
1.149.676
Maldives
71
942.138
Lesotho
34
933.825
Guyana
46
905.748
Yemen
1
836.455
Namibia
16
834.756
Congo
12
830.379
Iceland
79
805.469
Cape Verde
55
762.486
Nam Sudan
6
730.047
Gambia
14
720.000
Montenegro
45
673.785
Comoros
34
642.520
Papua New Guinea
3
587.340
Guinea-Bissau
17
562.620
Gabon
11
558.456
Eswatini
29
535.393
Suriname
40
505.699
Samoa
93
482.765
Equatorial Guinea
15
479.991
Belize
52
475.163
Đảo Solomon
24
452.002
Bahamas
40
340.866
Barbados
53
315.193
Vanuatu
38
301.000
Haiti
1
280.729
Jersey
80
234.363
São Tomé và Príncipe
39
208.657
Seychelles
81
201.121
Djibouti
13
191.649
Tonga
68
190.474
Isle of Man
78
189.681
Guernsey
81
155.684
Andorra
69
152.694
Kiribati
50
147.497
Cayman Islands
89
144.209
Bermuda
77
131.612
Antigua and Barbuda
62
125.605
Saint Lucia
29
120.643
Gibraltar
123
119.855
Đảo Faroe
83
103.894
Grenada
34
88.604
Greenland
68
79.745
Saint Vincent và Grenadines
27
70.847
Liechtenstein
69
70.683
Quần đảo Turks và Caicos
76
69.465
San Marino
69
69.259
Dominica
42
66.709
Monaco
65
65.140
Saint Kitts and Nevis
49
60.467
Quần đảo Virgin thuộc Anh
59
40.969
Đảo Cook
84
39.596
Anguilla
66
23.601
Nauru
79
22.976
Burundi
0,1052
15.311
Tuvalu
52
12.528
Saint Helena
58
7.892
Đảo Falkland
50
4.407
Montserrat
37
4.255
Niue
88
4.161
Tokelau
71
1.936
Đảo Pitcairn
100
94
Bắc Hàn
0
0
Eritrea
0
0
Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh
0
0
South Georgia and Sandwich Is.
0
0
Vatican
0
0

Cập nhật browser để xem

Tư duy 'dám làm' của Anh đến từ đâu?

Một tờ báo Việt Nam viết Anh Quốc đã "đặt cược" vào vaccine sớm và đã chiến thắng.

Tôi không nghĩ ai ở đây có đầu óc "đỏ đen" như vậy, mà ngoài ưu thế 'số hóa nhân khẩu' đã có sẵn, và tinh thần vận động toàn dân, còn có tư duy chấp nhận rủi ro.

Một số báo giải thích là Anh-Mỹ áp dụng Định luật Kehoe trong tiêm chủng.

Xin phép giải thích một chút.

Robert Kehoe (1893-1992) và mô thức (paradigm) mang tên ông nói trên đời có rất nhiều thứ phức tạp, liên đới đa chiều mà ta khó biết được trước rủi ro lớn tới đâu.

Bị thách thức "Bằng chứng đâu? Số liệu đâu?" người làm chính sách, các chính phủ...thường khựng lại, đứng trước hai lựa chọn:

Một là cẩn trọng chờ thêm số liệu, chờ thêm kết quả chẩn đoán, đánh giá rồi mới có hành động; Bạn sẽ đúng nhưng bị chậm.

Hai là chấp nhận rủi ro dưới ngưỡng 'chịu được' để cứ làm nhanh, rồi điều chỉnh sau.

Tên tuổi của Kehoe bị gắn với khuyến nghị ở Mỹ là cứ để các công ty dầu khí cho chì vào xăng, chừng nào chưa đủ số liệu rõ rệt về tính độc hại.

Phái chống ông cho rằng định luật Kehoe rất tai hại cho môi trường.

Nhưng những người ủng hộ thì tin là trong rất nhiều phương án đều khó xử mà chống dịch Covid là ví dụ rất cụ thể, người ta cần tốc độ.

Có tờ báo ví Covid như sóng thần để nói rằng chỉ có điên mới đòi 'dọn phố gọn rồi mới chạy'.

Trước cơn tsunami sẽ có người tụt lại, bị chết chìm (rủi ro đông máu khi tiêm vaccine? hiệu ứng phụ), nhưng chạy nhanh thì số đông mới thoát chết.

Người Việt Nam hẳn nhớ cuộc 'phá rào' thời Đổi Mới I, nhờ bỏ nguyên lý XHCN vòng vèo mà xã hội thoát nghèo, đi tới, không thành Bắc Triều Tiên phiên bản 2.

Nhưng đó là 'cái khó ló cái khôn', nay không nên tự khen nhiều, còn ở Anh người ta tự nguyện và tin tưởng vào giá trị công cộng (public values), ít nghe thuyết âm mưu chống tiêm chủng.

Tốc độ tiêm ở Anh và Hoa Kỳ nay được coi là ví dụ hai nước này đi "định luật Kehoe", chấp nhận rủi ro để đi nhanh, còn EU thì chọn tinh thần 'bảo mẫu'.

Văn bản EU thậm chí xác nhận tinh thần 'cẩn trọng' là nguyên tắc tối cao.

Điều 191 của Hiệp ước Lisbon (xem tại đây) ghi rõ 'precautionary principle' (nguyên tắc cẩn trọng) không chỉ áp dụng với y tế, khoa học mà còn là nguyên lý điều hành cho pháp luật, kinh tế EU.

Thủ tục ra quyết định ở EU là tìm đồng thuận, giảm thiểu rủi ro vì sự an toàn, vì mô trường, vì cuộc sống của mấy trăm triệu dân.

Nhưng không phải đến thế kỷ 20 mới có ông Kehoe ra định luật về các ngưỡng của rủi ro.

Khác biệt giữa Anh-Mỹ và châu Âu từng bị cho là có căn tính lịch sử: văn hóa Anglo-Saxon phiêu lưu, phóng khoáng, liều lĩnh hơn người Pháp, người Đức.

Nhà nghiên cứu Emile Chabal (ĐH Edinburgh) giải thích ở Anh và Mỹ 'Anglo-Saxon' chỉ là cụm từ nói về thời di dân cổ đại, giai đoạn 410-825.

Nhưng ở Pháp và châu Âu lại khác.

Cuốn 'À quoi tient la superiorité des Anglo-Saxons?' của Edmond Demolins viết năm 1897 rất nổi tiếng vì gán cho giống dân Anh, Mỹ, Canada, Úc, New Zealand, gọi chung là nhóm Anglo-Saxon, một số đặc tính đã đưa họ thành "chủng tộc ông chủ" (dominant, imperial race).

Demolins giải thích vì sao Đế quốc Anh và con cháu họ thống trị thế giới và hối thúc người Pháp, thuộc dòng giống La-Tinh, 'dám nghĩ dám làm'.

Sau này, sách của ông được dịch ra nhiều thứ tiếng và để lại dấu ấn cả tích cực, và tiêu cực về "người Anglo-Saxon" ở nhiều nơi.

Ai thích thì tìm cách bắt chước, hoặc nhấn mạnh đến điều (suy diễn) rằng hệ thống giáo dục Anh "rất đặc biệt", đào tạo ra toàn lãnh đạo.

Ai ghét thì nói tới "mặt xấu" để hạ thấp, chối bỏ, và nói dân Anh Mỹ dũng cảm tới mức liều lĩnh, cá nhân tới mức vị kỷ, trọng thương nghiệp tới mức lóa mắt vì tiền...

Các khủng hoảng kinh tế - tài chính năm 1929, 2008 đều do các ngân hàng Mỹ - Anh gây ra.

Kinh tế tư bản 'free-for-all' của họ tạo ra bất công xã hội etc.

Thực ra Emile Chabal cho rằng không có "chủng tộc Anglo-Saxon" nào, mà đó là hình ảnh của người Pháp "tự phê" họ, là 'alter ego' vừa đáng nể, vừa đáng ghét.

Bây giờ chẳng còn ai dùng từ ngữ kiểu như chủng tộc vốn phản khoa học và tôi có thể xác nhận khái niệm 'Anglo-Saxon' rất xa lạ trong ngôn ngữ hàng ngày ở Anh.

Cái khó ló cái khôn

Đảo Anh đã nhận hàng chục đợt di dân qua nhiều thế kỷ và dân ngày nay chẳng còn chút gì là 'Anglo-Saxon'.

Có chăng là vì "cái khó ló cái khôn", nên Anh Quốc đã phải dùng tất cả những sức mạnh có sẵn để chống dịch.

Nền tảng khoa học tốt, kinh tế thị trường chạy ro ro, nền dân chủ lan tỏa tới từng làng xã, khu dân cư, đã được huy động.

EU vì quá tự tin, lại siêu cẩn trọng, quá đề cao đồng thuận, chia sẻ...mà đến nay thì thiếu vaccine để mà chia, và phải nhập từ Nga, Trung Quốc.

Nói rộng ra chuyện địa chính trị thì cả khối này đang băn khoăn trước thách thức an ninh, kinh tế từ Trung Quốc mà chưa biết chọn theo Anh-Mỹ hay đứng riêng.

Thế nhưng, trong chiến chống Covid sắp tới, theo tôi cả Anh và EU sẽ phải tìm cách hợp tác, vì hai bên ở quá gần nhau.

Hàng triệu dân Anh gồm cả tôi nóng lòng tiêm vaccine, chờ hết lockdown chính là để sang Nam Âu nghỉ hè.

Cả triệu công dân EU ở Anh được tiêm chủng sớm hơn ở quê nhà họ nhưng dịch bệnh bên đó còn thì virus kiểu gì cũng qua giao lưu mà lọt trở lại Anh.

Quyền lợi chung và tính thực dụng (kiểu Anh?) sớm hay muộn cũng buộc hai bên phải nói chuyện, bất chấp các căng thẳng nhất thời về vaccine.

Chúc châu Âu sớm vượt qua đại nạn và cùng Anh Quốc đón Xuân, hoặc muộn là đón mùa Hè nắng ấm!

Xem thêm:

Chụp lại hình ảnh,

Tiêm chủng nay thành cuộc đua toàn cầu