Ông Tập Cận Bình thăm Mỹ làm thân

Phó Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình – người dường như chắc chắn sẽ trở thành lãnh đạo Trung Quốc vào cuối năm nay – sẽ thăm Mỹ tuần tới và dự kiến có hội đàm tại Tòa Bạch Ốc với Tổng thống Barack Obama vào ngày 14/2.

Bản quyền hình ảnh xi jinping
Image caption Ông Tập từng đón Phỏ tổng thống Joe Biden: cả hai đều cố lịch sự

Trọng tâm của chuyến đi là nhằm giới hạn những bất đồng trong quan hệ Mỹ-Trung giữa lúc hai cường quốc này đang có nhiều khác biệt về các vấn đề song phương cũng như nhiều hồ sơ quốc tế quan trọng.

Phát biểu hôm 16/01/2012 nhân kỷ niệm 40 năm ngày cựu Tổng thống Richard Nixon thăm Trung Quốc năm 1972 – ông Tập Cận Bình nói Hoa Kỳ nên có cái nhìn khách quan và hợp lý về các mục tiêu chiến lược và con đường phát triển của Trung Quốc.

Cũng trong bài phát biểu đó, ông chính thức loan báo chuyến đi Mỹ của mình và kêu gọi hai bên cần phải cẩn trọng khi đề cập đến những vấn đề lớn và nhạy cảm liên quan đến quyền lợi căn bản của mỗi nước để tránh chệch hướng và thụt lùi trong quan hệ.

Quan hệ nhiều sóng gió

Khi nói như vậy, dù không chính thức và trực tiếp, xem ra ông Tập ý thức và thừa nhận rằng đang có nhiều vấn đề lớn và nhạy cảm có thể gây nguy hại cho quan hệ Mỹ-Trung.

Đúng vậy, trong nhiều năm qua, quan hệ giữa Washington và Bắc Kinh luôn có nhiều sóng gió.

Chẳng hạn năm 2011 đã chứng kiến những bất đồng, căng thẳng trong quan hệ giữa hai quốc gia liên quan đến tranh chấp Biển Đông hay việc Mỹ gia tăng quân sự tại châu Á-Thái Bình Dương.

Sau thời gian tập trung vào Iraq và Afghanistan trong nhiều năm, Hoa Kỳ nay Mỹ coi châu Á là ưu tiên hàng đầu và muốn gia tăng sự hiện diện, ảnh hưởng trong khu vực.

Không chỉ thế – như Tổng thống Barack Obama khẳng định nhiều lần trong chuyến đi châu Á của ông vào tháng 11/2011 – Hoa Kỳ cam kết sẽ đóng vai trò lãnh đạo trong vùng.

Vì vậy, với Mỹ, những vấn đề lớn, như tranh chấp Biển Đông, không đơn thuần chỉ là những tranh chấp giữa Trung Quốc và các nước lân cận. Ít hay nhiều chúng cũng liên quan đến quyền lợi của Mỹ.

Nhưng Trung Quốc không muốn Hoa Kỳ can thiệp vào những chuyện như vậy và coi việc Mỹ gia tăng sự hiện diện, đặc biệt là về mặt quân sự trong vùng, là nhằm mục đích giới hạn, ngăn ngừa Trung Quốc.

Bản quyền hình ảnh AP
Image caption Philippines đón tàu chiến mua về từ Mỹ: Biển Đông nằm trong chiến lược toàn cầu của Washington ở thế kỷ 21

Vì Mỹ và Trung Quốc có hai cái nhìn, hai thái độ khác biệt như vậy, những bất đồng, căng thẳng giữa Washington và Bắc Kinh liên quan đến vấn đề Biển Đông đã xảy ra.

Và tranh chấp Biển Đông cũng như sự hiện diện của Mỹ tại khu vực vẫn là những hồ sơ quan trọng trong quan hệ Mỹ-Trung.

Có nhiều khả năng các chủ đề này sẽ được đề cập đến trong chuyến thăm của ông Tập tới Mỹ.

Các khác biệt lớn

Ngoài vấn đề Biển Đông, Mỹ và Trung Quốc còn có nhiều bất đồng lớn khác.

Đài Loan là một trong những điểm bất đồng đó.

Trong khi Hoa Kỳ coi Đài Loan là một đối tác kinh tế và an ninh quan trọng và tìm mọi cách để giúp Đài Bắc phòng chống bất cứ đe dọa quân sự nào từ Bắc Kinh, Trung Quốc xem Đài Loan là một phần lãnh thổ của mình và tìm cách sát nhập hòn đảo này.

Trung Quốc thường phản ứng gay gắt trước bất cứ hợp tác quân sự nào giữa Mỹ và Đài Loan.

Năm ngoái, đã có căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc khi Washington thỏa thuận nâng cấp phi đội chiến đấu cơ F-16 đã cũ của Đài Loan.

Ngoài vấn đề Đài Loan, như nhận định của giáo sư Chris Dixon, người phụ trách Chương trình châu Á thuộc Viện nghiên cứu các chính sách quốc tế, Global Policy Insitute, London, vai trò của Mỹ trong quan hệ Trung-Nhật hay tại bán đảo Triều Tiên cũng là những hồ sơ quan trọng, nhạy cảm khác.

Một hồ sơ khác mà lãnh đạo Mỹ và chính quyền Trung Quốc có hai cái nhìn đối lập và là điểm gây căng thẳng giữa hai nước là nhân quyền.

Dù phía Trung Quốc không muốn nhắc đến hồ sơ này, nó luôn được đề cập đến trong các cuộc gặp cao cấp của lãnh đạo hai nước.

Chuyến đi Mỹ của ông Tập chắc cũng không tránh được vấn đề này. Chắc chắn sẽ có không ít tiếng nói, trong đó có các nhà hoạt động, tổ chức nhân quyền sẽ lên tiếng kêu gọi Tổng thống Obama và quan chức Mỹ nêu vấn đề Tây Tạng cũng như nhân quyền nói chung trong chuyến thăm của ông Tập.

Hôm 25/01/2012, Tổ chức theo dõi nhân quyền Human Rights Watch đã gửi cho Tổng thống Obama một lá thư trong đó tổ chức này nêu những vi phạm nhân quyền tại Trung Quốc và kêu gọi ông phải đề cập đến nhân quyền khi gặp ông Tập cũng như áp dụng những biện pháp khác nhau để vấn đề nhân quyền được thảo luận công khai trong dịp ông Tập thăm Mỹ.

Hơn nữa, với cá nhân Tổng thống Obama, cổ võ dân chủ, tôn trọng nhân quyền cũng là một điểm ưu tiên trong chính sách ngoại giao của ông. Chẳng hạn, trong bài diễn văn đọc tại Quốc hội Úc hôm 17/11/2011, ông Obama cũng đã nhấn mạnh rằng “dân chủ và phát triển kinh tế luôn song hành. Thịnh vượng mà không có tự do dân chủ thì chỉ là một hình thức khác của sự nghèo khó”.

Vì vậy, dù biết rằng ông Tập và phái đoàn Trung Quốc không muốn nghe, Tổng thống Obama chắc chắn sẽ đề cập vấn đề này.

Trên bình diện kinh tế, Washington và Bắc Kinh cũng không tìm được tiếng nói chung. Nhiều lần Mỹ đã chính thức lên tiếng yêu cầu Trung Quốc thả nổi đồng nhân dân tệ nhưng Bắc Kinh vẫn cương quyết không phá giá đồng tiền của mình. Mỹ cho rằng Trung Quốc giữ tỷ giá đồng nhân dân tệ thấp gây bất lợi cho các công ty, sản phẩm Mỹ.

Mỹ và Trung Quốc không chỉ bất đồng về các vần đề song phương, khu vực mà còn có nhiều khác biệt liên quan đến các hồ sơ quốc tế quan trọng khác. Chẳng hạn, mới đây Trung Quốc lên tiếng phản đối các biện pháp trừng phạt Iran của Mỹ dù tháng trước Bộ trưởng Tài chính Mỹ Timothy Geithner thăm Trung Quốc để vận động Bắc Kinh hợp tác trong vấn đề này.

Việc Trung Quốc cùng với Nga phủ quyết một nghị quyết về Syria được Mỹ và các nước phương Tây khác ủng hộ tại Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc hôm 04/02/2012 cũng là một ví dụ nữa cho thấy sự bất đồng giữa hai quốc gia. Mỹ đã gay gắt chỉ trích sự phủ quyết của Trung Quốc và Nga.

Theo giáo sư Chris Dixon, Trung Quốc sẽ rất khó tìm được tiếng nói chung với Mỹ về các vấn đề tại Trung Đông, đặc biệt là Iran. Vì Iran là một trong những nước cung cấp dầu cho Trung Quốc, Bắc Kinh luôn bất bình và giận dữ với bất cứ động thái nào làm ảnh hưởng đến việc vận chuyển dầu qua vùng Vịnh.

Bản quyền hình ảnh NA
Image caption Tổng thống Obama coi nhân quyền là một phần của đối ngoại

Giới hạn bất đồng

Theo một bài viết của Geoff Dyer được đăng trên The Financial Times hôm 04/03/2011, khác hẳn với ông Hồ Cẩm Đào – người có vóc dáng và lối sống khắc khổ – ông Tập Cận Bình to cao và trông có vẻ cởi mở, phóng khoáng.

Hơn nữa, ông thích phim Mỹ, có vợ là một ca sỹ nổi tiếng và con gái học ở đại học Havard.

Do đó, xét về dáng dấp, phong thái, gia đình và cả tuổi tác - ông Tập sinh năm 1959, ông Obama sinh năm 1961 - lãnh đạo tương lai của Trung Quốc cũng có không ít nét tương đồng với Tổng thống đương nhiệm của Mỹ.

Và nhờ những yếu tố đó chắc ông cũng cảm thấy tự nhiê hơn khi tiếp xúc với Tổng thống Obama.

Nhưng một số điểm tương đồng cá nhân đó không giới hạn được những khác biệt quá lớn về thể chế chính trị cũng như cách nhìn và tiếp cận các vấn đề kinh tế, chính trị, quân sự giữa hai chính phủ, hai quốc gia.

Một đề tài nghiên cứu của James Dobbins, David C. Gompert, David A. Shlapak và Andrew Scobell thuộc RAND – một viện nghiên cứu các chính sách của Mỹ – vào cuối năm ngoái nhận định rằng với mức tăng trưởng kinh tế mạnh của mình, trong 20 năm tới Trung Quốc sẽ cạnh tranh với Mỹ để tranh giành quyền ảnh hưởng của mình tại khu vực.

Tuy loại trừ khả năng xung đột vũ trang giữa Mỹ và Trung Quốc, các tác giả của đề tài này cho rằng xung đột giữa hai nước có thể xảy ra liên quan đến các vấn đề như Đài Loan, Biển Đông, Bắc Triều Tiên, tin tặc và quan hệ của Trung Quốc với Nhật Bản và Ấn Độ.

Một bài viết của Richard Weitz được đăng trên The Diplomat hôm 01/08/2011 cũng cho rằng Trung Quốc và Mỹ đang là hai đối thủ cạnh tranh ảnh hưởng khu vực và có thể dẫn đến tình trạng đối đầu trong việc tranh giành vai trò lãnh đạo khu vực.

Căng thẳng trong quan hệ Mỹ-Trung thậm chí có thể gia tăng nếu ông Mitt Romney – hiện là ứng viên Cộng hòa trúng cử trong kỳ bầu cử tổng thống Mỹ cuối năm nay vì ông Romney đã tỏ ra hơi bài Trung Quốc và muốn cứng rắn với Bắc Kinh nếu đắc cử.

Có thể vì ý thức được những bất đồng hiện tại cũng như như nguy cơ tiềm tàng dẫn đến căng thẳng và xung đột giữa hai nước, trong bài phát biểu hôm 16/01 ông Tập đã nhấn mạnh rằng không nên để quan hệ Mỹ-Trung lại phải đối diện một sự chia rẽ lớn nào.

Hơn nữa, như giáo sư Chris Dixon nhận định, cả Washington và Bắc Kinh đều biết rõ nếu quan hệ giữa hai nước trở nên căng thẳng hay xấu đi, Mỹ và Trung Quốc chẳng được lợi gì.

Vì điều đó, ông Tập “hy vọng chuyến đi của ông có thể đóng một vai trò tích cực trong việc thúc đẩy quan hệ hai nước”.

Và có thể nói, nếu qua chuyến thăm này, vị lãnh đạo tương lai của Trung Quốc giúp giới hạn được phần nào những khác biệt hay tránh gây thêm những căng thẳng khác trong quan hệ Washington-Bắc Kinh, chuyến đi của ông được coi là thành công.

Bài tổng hơđp thể hiện quan điểm của nhà nghiên cứu Đoàn Xuân Lộc từ Global Policy Institute, London.

Tin liên quan