Kiểm duyệt: sự hàm hồ của phê bình

Image caption "Bụi Đời Chợ Lớn" đã gây nhiều tranh cãi vì vấn đề kiểm duyệt

Kiểm duyệt là hành vi cấm chỉ một tác phẩm thường được thực hiện bởi nhà cầm quyền, căn cứ trên một đánh giá về ý nghĩa của nó là tiêu cực hay tích cực.

Căn cứ này có hai hạn chế cố hữu:

(1) ý nghĩa của tác phẩm phụ thuộc cảm quan riêng của người thưởng thức tác phẩm đó, chẳng hạn, bạo lực trong phim ảnh– có thể kích động tính ác của một người, do đó là tiêu cực, song đồng thời có thể khiến người khác có cảm giác ghê tởm và tránh xa tội ác, bởi vậy là tích cực. Kiểm duyệt, do đó, đồng nhất hóa nhận định, tước bỏ quyền cảm nhận riêng tư của cá nhân – một hình thức bao cấp tư duy của các thể chế phi tự do.

(2) ngay cả khi tất cả những người thưởng thức đồng ý với nhau về một nhận định nào đó đối với tác phẩm, (chẳng hạn, ‘tác phẩm này tiêu cực’) thì không nhất thiết nhận định này phù hợp với điều mà tác giả muốn gửi gắm. Đó là sự hàm hồ của mọi phê bình. Căn cứ trên nhận định chung này để tước bỏ quyền lưu hành tác phẩm là sự áp chế của số đông đối với cá nhân người nghệ sĩ.

Tồn tại một cách phi lý, kiểm duyệt còn giết chết nền nghệ thuật đến hai lần.

Lần thứ nhất là đối với tác giả có tác phẩm bị kiểm duyệt; nó làm thui chột niềm cảm hứng sáng tạo của họ, trong nhiều trường hợp còn dẫn họ đến chán nản và bất mãn.

Lần thứ hai là đối với các tác giả chuẩn bị sáng tác; nó khiến họ luôn ‘sống trong sợ hãi’, mỗi lần sáng tạo lại một lần băn khoăn liệu tác phẩm của mình có bị kiểm duyệt hay không. Kẻ sát nhân này “tròn vo hóa” nghệ sỹ - những người được đòi hỏi phải gai góc, “bình thường hóa” một môi trường luôn cần sự khác biệt.

Kết quả là, sự tầm thường sẽ lên ngôi. Và nghệ thuật, sẽ biến mất.

Kiểm duyệt không ảnh hưởng?

Tuy vậy, có những quan điểm phủ nhận sự ảnh hưởng của kiểm duyệt, hay rộng hơn là môi trường sáng tác đối với chất lượng nền nghệ thuật.

Thiên Lương, trong bài viết “Đừng đổ lỗi chính quyền, đừng tấn công cá nhân, đừng lờ đi là mình ngu dốt”, lập luận:

“Nếu Việt Nam chưa có tác phẩm nào ra hồn; thì đó hoàn toàn không phải do lỗi của chính quyền. Từ 4000 năm trước cho đến gần đây, liệu cha ông chúng ta có tác phẩm nào ra hồn không?”

Lập luận này dựa trên giả định rằng cha ông ta đã từng được sống trong môi trường tự do. Nhưng liệu điều này có đúng không?

Kiểm duyệt là một trong những phương cách cai trị phổ biến của các thể chế phi tự do, gồm cả các chế độ quân chủ.

Khó có thể nói cha ông ta đã từng được nếm dư vị của tự do, khi mà Dư địa chí bị triều Lê Nhân Tông tiêu hủy và Tự Đức thì từng thiêu đốt các tác phẩm của Cao Bá Quát.

Nếu có gì đó khác biệt giữa chúng ta với cha ông thì đó là họ đã bị kiểm duyệt một cách khắc nghiệt đến mức tự-kiểm duyệt, bằng giáo điều ‘trung quân’ của Nho giáo và sự răn đe của các hình phạt dã man hơn thời chúng ta đang sống rất nhiều.

Nhìn về quá khứ, giai đoạn nào văn nghệ nước ta đạt nhiều thành tựu nhất? Có phải là giai đoạn Pháp thuộc 1930-1945 và dưới thời Việt Nam Cộng hòa? Hai giai đoạn này, công bằng mà xét, có phải là tự do nhất trong lịch sử nước nhà hay không?

Hỏi cũng chính là trả lời vậy.

Kiểm duyệt – hệ quả của chủ nghĩa gia trưởng

Image caption Bộ phim này vẫn chưa được cho phép trình chiếu vì nội dung bị đánh giá là "chưa phản ánh đúng thực tế"

Trong vụ việc “Bụi đời chợ Lớn”, đã có nhiều tranh cãi xoay quanh việc nhận định ý nghĩa của tác phẩm này, là nhân văn hay phản nhân văn.

Đây là một việc làm vô nghĩa, vì như đã nói, nhận định như thế nào thuộc về cảm quan riêng của mỗi người.

Những vị trong Hội đồng Duyệt phim – những người cho rằng phim này phản nhân văn, có quyền bộc lộ thái độ của mình giản đơn bằng cách không đi xem và thuyết phục người thân quen hành động giống họ.

Trong khi những người nhìn thấy được tính nhân văn của bộ phim sẽ hành động ngược lại, xem và giới thiệu cho nhiều người cùng xem. Đó là cách hành xử thông thường giữa những người trưởng thành với nhau – điều có thể diễn đạt nôm na là: Không ai có quyền cao hơn ai trong việc được hay không được xem một thứ gì đó.

Đến đây, câu hỏi đặt ra là: Hà cớ gì tồn tại Hội đồng Duyệt phim như ở nước ta?

Hóa ra, chúng ta không được coi như những cá nhân trưởng thành, do đó, chỉ được quyền xem những gì mà những người tự coi là trường thành và thông thái hơn – Hội đồng Duyệt phim – cho phép.

Trong trường hợp này, nhà nước, thông qua Hội đồng Duyệt phim, đang đóng vai “phụ mẫu” với những con dân của mình.

Chủ nghĩa gia trưởng là thứ đang thống trị chúng ta. Bởi thế, thay vì tranh cãi với Hội đồng Duyệt phim, chúng ta hãy tranh cãi về sự tồn tại của chính nó, trong xã hội của những người trưởng thành.

Nên làm gì với chế độ kiểm duyệt?

Vụ việc “Bụi đời chợ Lớn” phản ánh tương quan quá thiên lệch giữa nhà nước và lực lượng dân sự.

Trong khi nhà nước, ở đây là Hội đồng Duyệt phim, nắm ‘toàn quyền sinh sát’ với mọi tác phẩm điện ảnh thì những người làm phim chỉ có thể phản ứng yếu ớt qua các đoạn phỏng vấn trên báo chí hoặc than vãn trên mạng xã hội.

Quyền lực gần như tuyệt đối này của Hội đồng với giới làm phim, tiềm ẩn nguy cơ lớn về sự lạm quyền của họ.

Vậy, cần làm gì để tạo ra trạng thái cân bằng cần thiết giữa Hội đồng và giới làm phim trong trường hợp này?

Luật Điện ảnh cho phép các nhà làm phim được quyền khiếu nại về quyết định của Hội đồng Duyệt phim nếu cảm thấy không vừa lòng.

Nhưng, ở Việt Nam, có lẽ người lạc quan nhất cũng không tin rằng cấp trên của Hội đồng này sẽ đồng tình với nhà làm phim mà bác bỏ quyết định của Hội đồng; cũng như thật khó để thuyết phục ngay cả người thiện tâm nhất rằng Hội đồng sau đó sẽ không ác cảm với nhà làm phim đã “dám” khiếu nại mình.

Trong những trường hợp thế này, chúng ta thấy khó khăn của sự thiếu vắng tinh thần hội đoàn.

Một cuộc ‘treo máy’ của Hội các đạo diễn Việt Nam, một cuộc “treo bút” của Hội các nhà biên kịch Việt Nam, một cuộc biểu tình phản đối của những người yêu phim Việt trước trụ sở của Cục Điện ảnh không chắc sẽ đưa đến giải pháp rốt ráo là giải tán Hội đồng Duyệt phim, nhưng ít nhiều sẽ khiến nó bớt quyết đoán hơn trong mỗi quyết định ‘cắt, hủy’ của mình.

Hôm nay là Charlie Nguyễn với “Bụi đời chợ Lớn”, ngày mai sẽ là ai?

Bài phản ánh quan điểm và cách hành văn của tác giả, cựu sinh viên Học viện Hành chính, hiện sống tại Hà Nội. Nguyễn Anh Tuấn từng gửi đơn “tự thú” việc “tàng trữ” một số bài viết của TS.Cù Huy Hà Vũ và đề nghị “được” Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao truy tố.

Ghi chú của tác giả: Bài viết bàn về chế độ kiểm duyệt ở Việt Nam, nơi mà Hội đồng Duyệt Phim Quốc gia có quyền cấm phổ biến một tác phẩm đến với mọi thành phần công chúng, chứ không đơn thuần phân loại phim theo độ tuổi như thông lệ ở nhiều quốc gia.

Tin liên quan