http://www.bbcvietnamese.com

28 Tháng 5 2004 - Cập nhật 14h15 GMT

Đặng Tiểu Bình và Thiên An Môn

Tên tuổi Đặng Tiểu Bình gắn liền với giai đoạn cải tổ và hiện đại hóa Trung Quốc cùng vụ thảm sát Thiên An Môn.

Ông cũng là người có cuộc đời ‘lên voi xuống chó’ độc đáo đến mức đã trở thành nhân vật cho phim ảnh.

Từ đại tự báo đến biểu tình

Sau khi trở lại chính trường, năm 1978 Đặng Tiểu Bình tung ra chương trình ‘Bốn hiện đại hóa’ và lại để cho dân dán ‘Đại tự báo’ nhưng lần này là để tố cáo những đau khổ do Cách mạng Văn hóa gây ra.

Chính các tờ báo chữ to và biểu ngữ dán ngay ở tường khu Tử Cấm Thành tại Bắc Kinh đã biến đây thành ‘Bức tường Dân chủ’.

Chúng cũng sản sinh ra một thế hệ các trí thức, văn nghệ sỹ và cán bộ đảng muốn xét lại Cách mạng Văn hóa và quyền sinh sát của đảng.

Ngụy Kinh Sinh, một thành viên lỗi lạc của phong trào đó đã kêu gọi Đặng Tiểu Bình hãy thêm một ‘hiện đại hóa’ nữa vào chương trình của ông là ‘cải tổ dân chủ’.

Nhưng Đặng Tiểu Bình không chấp nhận điều này.

Tuy thế, có thể nói rằng những gì xảy ra vào những năm 1978-79 đã có tác động sâu sắc đến thời kỳ Thiên An Môn một thập niên sau.

Trên thực tế, cho đến nay người ta chưa tìm thấy một âm mưu lật đổ nào trong giới sinh viên và trí thức Trung Quốc tham gia biểu tình ở quảng trường Thiên An Môn.

Trên thực tế, các nước Phương Tây đã choáng váng trước sự kiện đó. Khối Đông Âu thì đang rơi vào tình trạng không rõ chính họ phải đi về đâu ở giai đoạn cuối của Chiến Tranh Lạnh. Không có bằng chứng nào cho thấy một lực lượng từ bên ngoài ngầm xúi dục biểu tình.
Đặng Phác Phương bị Hồng Vệ Binh đánh và làm bại liệt năm 1968
Con trai ông Đặng là Đặng Phác Phương được giải nhân quyền Liên Hiệp Quốc 2003 vì hoạt động giúp người tàn tật

Hoa Kỳ dưới thời Jimmy Carter lúc ấy đang vô cùng phấn khởi với sự xích lại gần của Bắc Kinh để chống Liên Xô.

Vào năm 1989, dưới tác động của một thay đổi mang tính thế hệ và trước những gì diễn ra ở Đông Âu và Liên Xô dưới thời Gorbachov, các sinh viên Trung Quốc muốn có thay đổi dân chủ.

Họ chính là con em những cán bộ nhà nước, những người dân đô thị phần nào được hưởng thành quả của Bốn hiện đại hóa do Đặng Tiểu Bình khởi xướng.

Nhưng Đặng Tiểu Bình, người được tôi luyện cả đời trong chiến tranh và bản thân là nạn nhân của nhiều âm mưu chính trị, đã hiểu vấn đề theo cách truyền thống.

Cách giải quyết vụ Thiên An Môn của Đặng Tiểu Bình cũng hoàn toàn mang tính quân sự. Hậu quả là ít nhất có vài trăm người tay không tấc sắt đã bị giết chết dù chính quyền nói là không hề có ai chết ở Thiên An Môn.

Thích Mỹ chống Nga

Trong giai đoạn cuối thập niên 70, đường lối đối ngoại của Trung Quốc chuyển sang hướng thân với Hoa Kỳ và chống lại Liên Xô.

Chiến tranh biên giới với Việt Nam năm 1979 được nhiều nhà bình luận cho là hệ quả của chính sách Đặng Tiểu Bình theo đuổi nhằm ‘ngăn ảnh hưởng của Liên Xô’ ở Đông Nam Á.

Một trong những thành công của chính sách thân Mỹ của Đặng Tiểu Bình là Jimmy Carter quyết định công nhận Trung Quốc và ngưng quan hệ ngoại giao chính thức cấp nhà nước với Đài Loan.

Hoa Kỳ và Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình ủng hộ vị trí của Polpot tại Liên Hiệp Quốc sau khi Việt Nam đưa quân sang Campuchia lật đổ chế độ diệt chủng.

Đặng Tiểu Bình tỏ ra căm ghét các nhà lãnh đạo Việt Nam khi ấy và muốn 'dạy cho Việt Nam một bài học'.

Suốt một thời gian dài sau đó, chính sách bao vây kinh tế và pháo kích biên giới của Đặng Tiểu Bình đã gây nhiều khó khăn cho Việt Nam.

Tuy thế, thiệt hại nặng của cuộc chiến biên giới 1979 cũng là lý do khiến Trung Quốc thúc đẩy hiện đại hóa quân đội.

Kiến trúc sư của cải cách

Nhưng với người dân bình thường ở Trung Quốc, Đặng được nhớ đến trước hết với tư cách nhà thiết kế của cuộc cải tổ kinh tế vĩ đại.

Trước hết là cải cách nông nghiệp. Các quyết định tự do hóa sản xuất và nới lỏng quyền kiểm soát đất đai của chính quyền địa phương đã giải quyết được nạn đói vốn kéo dài hàng thế kỷ ở Trung Quốc.

Các công xã nông thôn thời Mao cũng được xóa bỏ.Đặng Tiểu Bình áp dụng chính sách Mở Cửa, cho lập bốn vùng kinh tế đặc biệt ở vùng duyên hải. Đây là những cửa ngõ để xuất khẩu hàng qua Hong Kong và Đài Loan ra thế giới.
Từ thập niên 80 Trung Quốc bắt đầu nhập công nghệ tiên tiến
Từ thập niên 80 Trung Quốc bắt đầu nhập công nghệ tiên tiến

Chính sách thu hút đầu tư một cách chiến lược đã mở thị trường Trung Quốc cho Hoa Kiều và các công ty Á, Âu và Mỹ vào làm ăn.

Một phần nữa của chính sách hiện đại hóa là tăng cường du nhập kỹ thuật và công nghệ tiên tiến từ các nước Phương Tây. Sự chuyển giao công nghệ này có tác động cả vào việc hiện đại hóa quân đội Trung Quốc.

Kết quả là từ hơn 20 năm qua, kinh tế Trung Quốc luôn tăng trưởng hàng năm ở mức ngoạn mục. Năm 2001, Trung Quốc gia nhập Tổ chức Mậu dịch Thế giới.

Cuộc đời lên màn bạc

Sinh năm 1904 ở Tứ Xuyên, Đặng Tiểu Bình gia nhập hàng ngũ cộng sản Trung Quốc từ lúc còn rất trẻ trong thập niên 1920.

Ông tham gia cuộc Vạn lý Trường chinh năm 1934 cùng Mao Trạch Đông và nhiều nhân vật cách mạng khác của Trung Quốc. Trong thời kỳ Đại Cách mạng Văn hóa Vô sản, ông bị quy là ‘kẻ theo đường lối tư bản số hai’ trong đảng, sau Lưu Thiếu Kỳ, và bị đày đi lao động khổ sai.

Năm 1973 Đặng Tiểu Bình được Mao cho trở lại vị trí lãnh đạo vào chức phó thủ tướng nhưng rồi lại bị thanh trừng năm 1976. Chỉ sau khi chủ tịch Mao qua đời, Đặng mới dần trở lại chính trường và đã loại sang một bên Hoa Quốc Phong, người kế vị Mao.
Phim Đặng Tiểu Bình có tới 150 nghìn người tham gia thực hiện
Phim Đặng Tiểu Bình được quảng cáo bên cạnh các phim thương mại

Đặng Tiểu Bình và các đồng sự đã chấm dứt thời đại hỗn loạn và bất ổn ‘hậu Cách mạng Văn hóa’ bằng cách loại trừ nhóm Giang Thanh, Trương Xuân Kiều, Vương Hồng Văn và Diêu Văn Nguyên, tức ‘Tứ nhân bang’.

Sau cuộc thảm sát Thiên An Môn Đặng Tiểu Bình lui khỏi chính trường nhưng vẫn đóng một vai trò quan trọng ở Trung Quốc. Đặng Tiểu Bình qua đời năm 1997.

Năm 2003, một bộ phim mang tên Đặng Tiểu Bình được trình chiếu tại Trung Quốc. Phim kể về cuộc đời Đặng Tiểu Bình và lên án Cách mạng Văn hóa, thời kỳ ông Đặng chịu nhiều cực khổ.

Theo Nhân Dân Nhật Báo tháng 2.2003, bộ phim ca ngợi vai trò của Đặng Tiểu Bình như người đem lại tự do và thịnh vượng cho nước Trung Quốc hiện nay.