Vụ Google đuổi người là hồi chuông bình đẳng giới?

Người kỹ sư của Google này suy đoán là “bản chất con người” có thể giải thích tại sao lại có rất ít phụ nữ trong lĩnh vực công nghệ. Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Người kỹ sư của Google này suy đoán là “bản chất con người” có thể giải thích tại sao lại có rất ít phụ nữ trong lĩnh vực công nghệ.

Google đã sa thải kỹ sư James Damore sau khi ông viết một bản ghi nhớ nói rằng sự cách biệt về giới có thể được giải thích bằng sinh học. Các yếu tố xã hội và văn hoá có khả năng đóng vai trò nhiều hơn," Angela Saini viết.

Ở một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhất của mình, Charles Darwin đã nêu nhận xét về phụ nữ.

Theo ông thì phụ nữ dường như kém hơn so với nam giới trong mọi lĩnh vực của cuộc sống:

"Sự khác biệt chính trong sức mạnh trí tuệ giữa hai giới đã được người đàn ông chứng minh là họ đạt được mức độ cao hơn trong bất cứ việc gì họ làm so với phụ nữ," ông viết trong cuốn The Descent of Man, xuất bản năm 1871.

Điều gì có thể giải thích sự khác biệt này?

Mẹo tạo không gian giúp bay bổng trí sáng tạo

Không thăng tiến vẫn thành đạt

Ông cho rằng phụ nữ hẳn phải kém hơn về mặt sinh học. Tất nhiên, ông đã bỏ qua những bằng chứng phong phú xung quanh ông rằng phụ nữ gần như không có cùng một sự tự do và các cơ hội như nam giới.

Các nữ khoa học, nữ kiến trúc sư và nữ chính trị gia chắc hẳn là rất hiếm ở Anh thời nữ hoàng Victoria, nhưng khi đó cũng là một xã hội không cho phép phụ nữ bầu cử, phụ nữ đã kết hôn không được quyền sở hữu tài sản, hoặc phụ nữ không được học đại học.

Darwin rơi vào cái bẫy dễ hiểu của việc giải thích sự bất công về cấu trúc xã hội thành sự khác biệt sinh học.

Ông đã bị thiên vị. Một nhà khoa học tài giỏi như Darwin, nhưng ông không thể không bị thành kiến về vấn đề phụ nữ. Nhưng xét cho công bằng, ông là một người đàn ông ở thời Victoria.

Ngày nay, chúng ta có ít lý do để biện hộ cho kỳ thị giới tính thái quá, tuy nhiên nhiều người vẫn rơi vào bẫy đó khi nói đến sự khác biệt giới tính.

Google và chênh lệch về giới

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption CEO của Google là Sundar Pichai đột ngột hủy bỏ một cuộc họp toàn công ty.

Một bản ghi nhớ nay bị tai tiếng của một kỹ sư phần mềm trẻ, James Damore, vào tháng này có cho thấy là sự cách biệt thể hiện trong giới tính ở một số lĩnh vực công nghệ và các vai trò quan trọng hơn tại hãng của ông, Google, có thể là do nguyên nhân sinh học.

"Một khi chúng ta thừa nhận rằng không phải tất cả sự khác biệt là do xã hội tạo nên hoặc do sự kỳ thị thì chúng ta mới thấy rõ," Damore viết.

Ở nước giàu chưa hẳn dễ phát triển?

'Sống ở Mỹ, nên học cách tự tin'

Sự phản ứng bùng phát ngay và Damore vì vậy đã bị công ty sa thải. Đã có một sự phản hồi to lớn trên toàn cầu, có cả ý kiến phê phán Damore lẫn bảo vệ ông. CEO của Google là Sundar Pichai đột ngột hủy bỏ một cuộc họp toàn công ty tranh luận việc này vì sợ sự quấy rầy trực tuyến của các nhân viên.

Nhưng khoa học về sự khác biệt giới tính chỉ có thể được hiểu cùng với các yếu tố xã hội tạo ra những khoảng cách biệt đó.

Người kỹ sư của Google này suy đoán là "bản chất con người" có thể giải thích tại sao lại có rất ít phụ nữ trong lĩnh vực công nghệ, mà quên rằng Thung Lũng Silicon bị điều tiếng bởi nhiều thành kiến giới tính, quấy rối tình dục, và phân biệt đối xử.

Một cuộc khảo sát gần đây cho thấy rằng có đến 60% phụ nữ thấy mình là mục tiêu để cấp trên tán tỉnh chêu ghẹo một cách khó chịu. Dù thế nào thì vấn đề của Thung lũng Silicon đối với phụ nữ đã vượt ra khỏi "bản chất" của nó.

Nhưng để công bằng với Damore giống như với Darwin, ông ta không phải là người duy nhất mắc phải lỗi này. Định kiến về giới tính đã ăn sâu vào nhiều người trong chúng ta kể từ ngày chúng ta chào đời. Từ những đồ chơi đưa cho chúng ta cho đến cách chúng ta được đối xử và được bảo ban, con người vẫn thông thường được đối xử khác nhau tùy thuộc vào giới.

Nghiên cứu và định kiến

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Mới 5 tuổi, trẻ em đã hình thành những giả định về hành vi được chấp nhận đối với giới tính của mình

Các nghiên cứu cho thấy trẻ em mới 5 tuổi đã có được vô số những giả định về hành vi đặc thù trong xã hội đối với giới tính của chúng.

Trong một thử nghiệm, các nhà nghiên cứu đã cho trẻ em xem các tranh con người làm các công việc hàng ngày, để xem sau đó chúng nhớ những hình ảnh này như thế nào. Khi cho chúng xem một bức tranh của một bé gái cưa gỗ, một số cháu sau đó nhớ nhầm là chúng đã xem một tranh vẽ một bé trai.

Xóa bỏ những định kiến này là một trong những thách thức lớn nhất đối với những nơi làm việc toàn nam giới khuynh đảo.

Một trong những cái khó về khuôn mẫu là họ có xu hướng củng cố hiện trạng xã hội, duy trì trật tự xã hội như thực tại. Ai cũng biết rằng các ông chủ có khuynh hướng tuyển dụng và thăng cấp cho những người làm họ nhớ tới bản thân, điều này khiến cho bất kỳ tổ chức nào do nam giới chi phối lại đi tìm kiếm sự đa dạng hơn ở một cái gì khó khăn rắc rối.

Trong khi đó, những người cố gắng thay đổi hiện trạng có thể bị phạt. Một nghiên cứu gần đây của Mỹ cho thấy phụ nữ và những người thiểu số tham gia vào các hành vi nêu cao giá trị của bình đẳng đã bị các ông chủ đánh giá thấp hơn. Các nhà nghiên cứu dự đoán không biết có phải vì nó thu hút sự chú ý đến giới tính hay chủng tộc của họ, điều đã kích hoạt khuôn mẫu giới tính và chủng tộc trong tâm trí người khác.

Có thể phải mất nhiều thế hệ mới loại trừ được kỳ thị giới tính. Tuy nhiên có những thủ thuật để giúp thay đổi hệ thống nhanh hơn. Các bài kiểm tra thiên vị ngầm có thể giúp mọi người xác định thành kiến vô thức của họ. Công khai về tiền lương cũng giúp cả phụ nữ và nam giới phát hiện một cách định lượng xem họ có đang bị đối xử bất công hay không. Các công cụ với cách tiếp cận trực tiếp hơn, như phân biệt đối xử tích cực (thuê và đào tạo thêm cho phụ nữ và người thiểu số) và định hạn ngạch tích cực, có thể lấy lại sự cân bằng nhanh chóng ngay cả khi các vấn đề sâu xa hơn về thành kiến không được giải quyết.

Không phải ai cũng hài lòng với những sáng kiến đó. James Damore thừa nhận rằng bản ghi nhớ của ông gửi cho đội ngũ của Google nhằm phần nào đáp ứng các chương trình đa dạng của công ty mà ông nhận thấy là "không công bằng và gây chia rẽ". Ông viết: "Chúng ta đã không thể đo được hiệu quả của việc đào tạo chống thiên vị vô thức và nó có khả năng sửa chữa quá mức hoặc phản ứng dữ dội."

Cuối cùng, trận chiến lớn nhất cho sự bình đẳng là trong tâm trí chúng ta. Cách tốt nhất để đánh bại chủ nghĩa phân biệt giới tính và các hình thức thành kiến khác là tự thách thức mình suy nghĩ kỹ càng hơn về sự khác biệt mà chúng ta thấy, hơn là đi kết luận vội vàng.

Bài tiếng Anh trên BBC Capital