Đằng sau những hộp cơm bento hoàn hảo ở Nhật

Other Bản quyền hình ảnh Other

Mỗi năm, năm tỷ hộp cơm trưa được làm tại nhà ở Nhật Bản.

Chính xác: Năm TỶ.

Được cả trong và ngoài nước Nhật Bản gọi là bento, chúng là những hộp đựng thực ăn nổi tiếng với các ngăn chứa cơm, rau, thịt và nhiều thứ khác, được cả trẻ em và người lớn sử dụng.

Trà đạo: Một cách kinh doanh cổ ở Nhật Bản

Tại sao người Nhật sạch sẽ đến mức cực đoan

Vì sao quán ăn hàng rong trở lại tại Nhật Bản

Trên thực tế, hơn 70% trong số năm tỷ hộp cơm đó là dành cho người lớn, vì bento đem đến lựa chọn rẻ và lành mạnh hơn cho nhiều người lao động, trái ngược với các bữa ăn nhanh mua mang đi.

'Tình thương của mẹ'

Nhưng chính kỳ vọng vào các bà mẹ để tạo nên những hộp bento ấn tượng cho con họ mỗi ngày đã gây ra căng thẳng và áp lực - đặc biệt đối với các bà mẹ còn phải đi làm.

Các hộp cơm trưa bento của Nhật Bản không giống như "đồ ăn còn dư từ bữa ăn tối qua" của phần còn lại của thế giới. Ở Nhật, người ta rất chú trọng tới phần trình bày. Ngay từ khi còn nhỏ, tôi nhớ rằng mẹ tôi đã bị căng thẳng về việc hộp cơm trưa của tôi 'quá nâu và trắng' (tức chỉ có thịt và gạo).

Điều thường được trở thành các dòng tít báo quốc tế là 'Bento nhân vật' cho trẻ em - được gọi là chara-ben - bữa trưa trong hộp được trình bày giống như gấu trúc, gấu bông hoặc thậm chí là người thật.

Chara-ben còn lâu mới là chuẩn mực, nhưng nó cho thấy khoảng thời gian mà các bà mẹ bỏ ra để làm bento cho con cái họ.

Bản quyền hình ảnh Miki Okamura
Image caption Miki Okamura coi việc làm hộp cơm bento là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của người mẹ

"Hộp cơm bento là cách thể hiện tình yêu của người mẹ dành cho con mình bằng việc bỏ thời gian và suy nghĩ để tạo ra những hộp cơm trưa tốt cho sức khỏe, sáng tạo và bắt mắt," Barbara Holthus, phó giám đốc Viện nghiên cứu Đức về Nhật Bản ở Tokyo, nói. "Các bà mẹ - và những đứa trẻ - đã quen nghĩ thế rồi."

Nơi xuất xứ món mỳ sợi udon ở Nhật

Matcha thượng hạng chỉ có duy nhất ở Nhật Bản

Cuộc săn tìm sói ma trên núi Nhật

Miki Okamura, bạn học của tôi, một người mẹ có hai con nhỏ, là một người làm chara-ben nhiệt huyết và thường đăng những thành quả sáng tạo của mình lên mạng xã hội.

"Tôi bắt đầu làm bento bởi vì con gái tôi là một người khó ăn, do đó tôi nghĩ rằng nếu tôi làm cho hộp cơm trở nên đẹp đẽ thì nó có thể có thêm động lực để ăn nhiều hơn," cô nói với tôi.

"Một khi tôi bắt đầu làm bento cho cả hai đứa nhỏ, chúng bắt đầu mong chờ, và bạn bè và giáo viên của nó cũng bắt đầu hỏi 'hôm nay chara-ben của con/bạn là gì?' Vì vậy, tôi tiếp tục làm cơm hộp trong hai năm," Okamura nói.

"Bây giờ bọn trẻ đang học tiểu học ở một trường có phục vụ bữa trưa, nhưng một khi chúng lên cấp hai, tôi sẽ phải bắt đầu chuẩn bị lại bento mỗi ngày."

Okamura không nghĩ rằng cô sẽ làm chara-ben nữa vì giờ đây những đứa trẻ đã lớn hơn, nhưng cô cho rằng nhiệm vụ làm cơm hộp là công việc quan trọng nhất đối với một người mẹ.

"Bạn không chỉ đảm bảo bọn trẻ ăn uống lành mạnh mà còn có thể thể hiện tình thương của bạn đối với chúng," cô giải thích.

Biểu tượng địa vị

Từ 'bento' được cho là được nghĩ ra lần đầu tiên dưới Triều đại Edo, từ khoảng năm 1600 cho đến 1867.

Các hộp đựng thức ăn sơn mài trang trí công phu được mang đến nhà hát và các hoạt động vui chơi giải trí khác như dã ngoại. Vào thời điểm đó, bento trở thành biểu tượng của sự giàu có và địa vị.

Và ở nước Nhật hiện đại, mọi người vẫn nhấn mạnh vào việc đảm bảo tính thẩm mỹ đúng cách của bento, mặc dù trong bối cảnh xã hội có nhịp độ nhanh và áp lực cao hơn nhiều.

Ngày nay, cơm hộp cần phải có nhiều sắc màu và vui nhộn, làm sao để những đứa trẻ khó ăn chịu ăn rau. Và cả một ngành sản xuất những chiếc hộp đựng dễ thương, ghim thực phẩm và các công cụ khác cho món ăn đã xuất hiện để tạo điều kiện thuận lợi cho việc này.

Bản quyền hình ảnh @kicharaben
Image caption Risako Kasahara nói cô luôn tuân thủ quy tắc chuẩn bị đủ năm màu sắc khi làm cơm bento: đỏ, vàng, xanh lá cây, đen và trắng

Một người mẹ khác, Risako Kasahara, cũng đăng những bức ảnh về hộp cơm trưa của con gái cô (trong khi cậu con trai của cô đi học ở một trường phục vụ thức ăn nóng).

"Lúc đầu, thật là căng thẳng. Nhưng trong quá trình làm tôi đã học được một số thủ thuật. Nếu tôi quên nấu cơm, tôi sẽ nhanh chóng luộc mì hoặc mì ống chẳng hạn."

Vụ tấn công bằng chất độc sarin ở Nhật 1995

Cách tuyển dụng truyền thống của Nhật đang mất đi?

"Quy tắc cá nhân của tôi là chuẩn bị đủ năm màu sắc: đỏ, vàng, xanh lá cây, đen và trắng, bởi vì nếu bạn không cẩn thận, rất nhiều món ăn thường có màu nâu."

"Tôi đã thử làm chara-ben khi bọn trẻ còn nhỏ, nhưng rõ ràng là kiểu cơm hộp đó khó mà ăn. Có một lần lũ trẻ về nhà mà không đụng đến hộp cơm vì chúng không muốn ăn các nhân vật, do đó tôi đã ngưng làm bento," cô cười nói.

Chara-ben là một hiện tượng tương đối mới đã gặp được thời vào những năm 2000. Nhưng ngay cả khi tôi lớn lên, nếu bạn đem theo một chiếc sandwich mua ở cửa hàng, giáo viên sẽ hỏi có phải mẹ bạn đang ốm không.

Mặc dù Miki Okamura nói rằng dù thế nào đi nữa, để trẻ em mang thức ăn mua ở cửa hàng đến trường là điều tuyệt đối không nên. Risako Kasahara nói rằng "điều quan trọng là phải đóng hộp thật đẹp, bởi vì nếu bọn trẻ đem đến thức ăn giống như mua ở cửa hàng, chúng tôi sẽ bị nhà trường chê trách."

Cũng như với nhiều thứ khác, áp lực ngày nay diễn ra ở một mức độ khác, đặc biệt là với mạng xã hội.

Những người nổi tiếng, được gọi là 'tài năng mama', như Nozomi Tsuji và Yuko Ogura, có hàng trăm ngàn người theo dõi chia sẻ hộp cơm trưa họ tự làm.

'Nỗi xấu hổ Bento'

Nhưng mạng xã hội cũng có thể vô cùng tàn nhẫn. Một diễn viên hài được biết đến với cái tên Highheel Momoko đã phát hiện ra điều này một cách cay đắng sau khi cô ấy đùa cợt bento rằng 'cô gái trong chiếc váy hồng' hay con gấu mà cô đăng lên trông hơi giống… xác chết.

Để trò đùa qua một bên thì việc bị người khác đánh giá là điều mà nhiều người ở Nhật quan tâm và lo lắng - cho dù là xấu hổ với bento hoặc một điều gì khác. "Áp lực rằng bento của tôi phải được các giáo viên đánh giá làm cho mọi thứ càng thêm căng thẳng," Romi nói với tôi trên Twitter.

Tôi nhớ đã đọc 'Eat Pray Love', trong đó nói rằng nên có một từ để mô tả về bản thân và thành phố nơi bạn ở, và tôi tự nghĩ: 'từ mà tôi dùng để nói về nước Nhật là 'danh tiếng'. Mọi người nhìn nhận tôi thế nào? Có phải con tôi cảm thấy xấu hổ vì tôi (và trong trường hợp này, đó là do hộp cơm trưa không được đẹp lắm của tôi)?

Bản quyền hình ảnh @highheel_momoko
Image caption Một diễn viên hài đăng một số hình ảnh không thật hoàn hảo về hộp cơm bento của mình lên mạng xã hội

Thật dễ dàng cho ai đó không phải người Nhật rũ bỏ áp lực xã hội hoặc văn hóa này, nhưng đó là thứ ở lại với tôi suốt cuộc đời, mặc dù tôi đã sống nửa đời ở nước ngoài.

Hãy xem trường hợp nhà nhân chủng học người Mỹ Ruth Benedict. Bà mô tả Nhật Bản là 'xã hội xấu hổ' trong cuốn sách xuất bản vào năm 1946 của bà có tựa đề là 'Hoa cúc và thanh kiếm' - đối lập với 'xã hội tội lỗi' của người Mỹ.

Mặc dù có nhiều chỉ trích cách mô tả của bà ấy, tôi có xu hướng đồng ý rằng nỗi sợ bị tẩy chay hoặc chỉ trở nên nổi bật lớn hơn ở Nhật Bản.

Nhiều nhà sử học tin rằng lý do của việc này truy ngược trở lại về thời Edo, khi dân làng được chia thành các nhóm năm hộ gia đình. Họ được kỳ vọng sẽ giúp đỡ lẫn nhau, nhưng họ cũng chịu trách nhiệm về hành vi của những người khác trong nhóm - vì vậy nếu một người phá vỡ quy tắc, tất cả mọi người trong nhóm sẽ bị trừng phạt.

Công cụ giao tiếp

Vấn đề là: hộp cơm trưa ở Nhật Bản không chỉ dành cho trẻ nhỏ. Theo một khảo sát gần đây, nhiều học sinh trung học phổ thông (từ 15 đến 18 tuổi) vẫn mang theo hộp cơm nấu ở nhà đến trường, và đa số những hộp cơm này là do mẹ họ làm.

Nhưng theo Risako, người đã làm bento trong 10 năm và dự định tiếp tục làm cho đến khi con gái bà 18 tuổi, đó là cách để xây dựng mối quan hệ giữa mẹ và con cái.

"Tuy những thanh thiếu niên nổi loạn thường ngưng nói chuyện với cha mẹ, nhưng với việc ăn thức ăn do mẹ nấu, họ vẫn cảm nhận được tình yêu thương và cảm thấy biết ơn," bà nói. "Tôi cũng hỏi con gái tôi thích gì nhất trong hộp cơm trưa, do đó đó là một công cụ giao tiếp."

Có sự đồng thuận rộng rãi ở Nhật Bản đồ ăn nấu tại nhà tốt cho sức khỏe hơn là đồ mua tại cửa hàng - một lý do khác giải thích tại sao các bà mẹ Nhật Bản vẫn chuẩn bị hộp cơm trưa cho những đứa trẻ trong tuổi thiếu niên.

Tôi không nghĩ rằng tôi sẽ quên được cái nhìn trên khuôn mặt bạn tôi khi tôi đưa cho đứa con gái lúc đó mới ba tuổi của tôi một nắm cơm mà tôi đã mua từ một cửa hàng tiện lợi.

"Bạn có biết có bao nhiêu chất bảo quản thực phẩm trong đó không?" cô hỏi.

Nghiên cứu cho thấy ở Nhật Bản, phần lớn việc nhà vẫn thuộc về phụ nữ, nhưng sự căng thẳng của việc chuẩn bị hộp cơm trưa ngày càng được các ông bố chia sẻ: Hiroto Okada phụ trách làm hộp cơm trưa cho con trai 10 tuổi của anh trong sáu tháng qua.

Anh dự định tiếp tục làm như vậy cho đến khi con trai anh 18 tuổi. Và mặc dù về mặt cá nhân anh không cảm nhận được sức nặng của sự phán xét về việc con trai mình mang đến trường thức ăn mua ở cửa hàng hay hộp Chara-ben được làm tỉ mẩn, nhưng anh thật sự lo về chất bảo quản thực phẩm.

"Tôi đã nói với con trai tôi rằng không có cách nào để tôi có thể làm chara-ben, vì vậy nó về nhà với rong biển cắt sẵn này," anh tweet cho tôi biết (mặc dù sau đó anh ấy nói rằng nó không ngon lắm và nó trở nên mềm nhũn quá nhanh).

Trong khi văn hóa đại chúng đang cổ súy cho ikumen, những người cha biết vui vẻ làm việc nhà vốn được nhiều người khao khát - như một cách thúc đẩy sự tham gia của người cha vào cuộc sống gia đình trong vấn đề cho con ăn, tôi có thể nói rằng các ông bố không phải chịu áp lực như các bà mẹ là phải làm bento hoàn hảo.

Nhưng ít nhất một người theo dõi Twitter nói với tôi rằng mọi thứ đang bắt đầu thay đổi.

"Ở trường con tôi, các bà mẹ đi làm không được trông chờ phải làm ra những hộp cơm trưa tuyệt vời. Có lúc, bánh rán mua ở cửa hàng trở thành 'thứ tuyệt vời để mang đến trường' và các giáo viên cũng như học sinh cũng chia sẻ đồ ăn nhẹ."

Cốt lõi của vấn đề thì đây không chỉ là về làm hộp cơm trưa đầy màu sắc. Đó là về tất cả những áp lực xung quanh việc năng lực làm mẹ hoàn hảo.

Khi đất nước này đang vật lộn với tỷ lệ sinh giảm, có lẽ đã đến lúc phải giải quyết loại áp lực xã hội này - đặc biệt là phụ nữ trong độ tuổi 20 vẫn muốn trở thành bà mẹ nội trợ, ngay cả khi các thế hệ trước chọn sự nghiệp.

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC WorkLife.

Chủ đề liên quan

Tin liên quan