Thế hệ 'Tại sao' với 'bóng ma' và cuộc khủng hoảng 'nam tính'

BBC

Nhà văn George Orwell từng đưa ra lời tiên đoán rất nổi tiếng về tương lai (của một thế giới tồi tệ, tất nhiên), trong đó ông nói rằng nạn "suy nghĩ kép" (có hai suy nghĩ đối lập trong đầu cùng lúc) và "tân ngôn" (ngôn ngữ gây méo mó tư tưởng) lan tràn khắp nơi, còn mọi công dân đều bị theo dõi gắt gao.

Giờ đây, khi nhìn lại những điều đó, người ta không khỏi giật mình nhận thấy toàn bộ viễn kiến của ông mới thật kỳ lạ: trong thời đại Internet và siêu kết nối hiện nay thì tất cả những thứ mà ông từng đưa ra như điềm báo đều đã phát triển thành nghệ thuật, tinh tế tới độ thay vì bị áp đặt lên chúng ta, thì giờ đây chúng âm thầm chế ngự cuộc đời ta.

Những 'tân' khái niệm định hình thời chúng ta

Chủ nghĩa toàn trị và thời hiện tại trong '1984'

Jason Larkin thấy gì ở bảo tàng Đà Nẵng?

'Chuyện ấy là chuyện nhỏ' nhưng không nhỏ

Theo tinh thần Orwell, tôi xin đưa ra "tân ngôn" của thời đại chúng ta, thế kỷ của "siêu", "ảo" và "hậu" cái này cái kia (có lẽ Orwell sẽ dở khóc dở cười trước ý tưởng về thứ gọi là "hậu sự thật"!), nơi mà cuộc đấu tranh giữa ý nghĩa chân - giả của mọi thứ đã dịch chuyển vào không gian mạng. Đó là cuộc cãi cọ, tranh luận dai dẳng giữa mọi người cho tới (không) hồi kết, cũng giống như sự đấu tranh của bản sắc con người chúng ta vậy.

Người ta thường nói khi ta đặt tên cho thứ gì đó nghĩa là ta bắt đầu hiểu nó.

Tôi không chắc điều này có còn đúng nữa không trong thế giới mạng, nơi mà ý nghĩa của những thứ ta đặt tên và sống chung (hay bị mắc kẹt trong đó) thì ngày càng trở nên vô cùng phức tạp.

Tuy nhiên, tôi thử chọn 14 từ vựng và khái niệm mới, đủ "nặng ký" để có thể tồn tại chí ít là một, hai thập niên.

Trong phần mộtphần hai, chúng ta đã xem xét mười từ là Siêu vật thể - Hyperobject, Giả danh - Catfishing, Thức tỉnh - woke, Tân kỳ quặc - The new weird, Xóa bỏ - Deletion, Tự truyện tiểu thuyết - Autofiction, Đối phó, hy vọng, chơi thuốc và mua sắm - Coping, hoping, doping và shopping, Thao túng tâm trí - Gaslighting, Shadow banking - Giao dịch ngân hàng ngầm, và Đạo đức thiết kế kỹ thuật số - Digital design ethics.

Dưới đây, chúng ta sẽ đánh giá tiếp bốn từ mới nữa, gồm:

11. Hậu nhân - Post-human

Bản quyền hình ảnh Javier Hirschfield/Los Interventores

Một trong những những ý nghĩa cơ bản của từ này là từ bài tiểu luận của Donna Haraway có tên "A Cybord Manifesto" (Tuyên ngôn của sinh vật cơ khí) công bố hồi 1984. Trong bài luận này, bà diễn tả "giấc mơ lý tưởng với ước vọng về một thế giới kỳ quặc không phân biệt giới tính".

'Mắt quỷ': Bí ẩn ngàn năm quyền lực

Từ tường thành La Mã tới bức tường Trump

Sức mạnh của văn hóa đại chúng trong chính trị

Thời đó, bài viết rất có ảnh hưởng dẫu nghe ra thì nó có vẻ hơi điên khùng: liệu có thể có một thế giới không phân biệt giới tính, một thế giới với những dạng thực tự do về danh tính, được thể hiện qua sự tận hưởng công nghệ hiện đại một cách đầy hứng khởi và cực đoan, hiểu theo nghĩa rộng nhất?

Đó thuần túy là khoa học viễn tưởng. Nhưng có vẻ như lịch sử đã bắt kịp bà, vì danh tính của con người ngày nay đã mở rộng trong không gian mạng theo rất nhiều cách.

Chúng ta không còn chỉ đơn thuần dựa vào tế bào thần kinh trong não nữa mà giờ đây ta đã lưu trữ phần nhiều tri thức trên điện toán đám mây, thứ được coi như trí tuệ 'nối dài' của chúng ta. Chúng ta cũng đang gắn bó như hình với bóng các thiết bị phần cứng (như các thiết bị đeo tay được kết nối với tâm trí và thậm chí cả quá trình trao đổi chất của ta theo rất nhiều cách), đến mức đôi khi ta cảm thấy như mình sắp trở thành "sinh vật cơ khí" theo đúng nghĩa của từ này.

Dù vậy, giới tính vẫn còn là một vấn đề.

12. Nam tính - Masculinity

Bản quyền hình ảnh Javier Hirschfield/Los Interventores

Ta từng nghĩ mình hiểu nam tính là gì, nhưng giờ đây từ này đã vượt xa khỏi ý nghĩa cũ.

Sự thay đổi nhanh chóng bối cảnh sống chính là nguyên nhân gây ra điều này.

Ý nghĩa của hình tượng sư tử trong nghệ thuật

Khi nào việc giật đổ tượng là điều chấp nhận được?

Thông điệp đằng sau dấu chấm than của ông Trump

Đã từng có thời khi ta hỏi một người đàn ông nam tính là gì, thì anh ta sẽ trả lời kiểu nghĩa là "không nữ tính" (theo nghĩa xấu) hay "không đồng tính" (theo nghĩa xấu). Lưu ý tất cả câu trả lời đều mang ý nghĩa tiêu cực.

Ngày nay, là phụ nữ hay đồng tính nói chung (queer) ngày càng có ý nghĩa tốt đẹp (định nghĩa mới và rộng hơn).

Cả hai đều dần lấn sân sang những lĩnh vực cũ mà nam tính chiếm ưu thế, theo các nhà văn như Hanna Rosin, Cordelia Fine hay Grayson Perry.

Những gì còn lại là khoảng trống, hay "cuộc khủng hoảng nam tính". Thách thức phía trước đối với đàn ông là hình thành ý niệm họ là gì và muốn trở thành gì, thay vì câu hỏi họ không là gì?

Làm sao để có thể nói cởi mở về vấn đề này?

Tôi có một đề xuất. Với nhiều thế hệ thì các nhà hoạt động nữ quyền và những người đồng tính đã đấu tranh để kêu gọi sự chú ý với tác dụng phụ độc hại của nam tính.

Cuối cùng, chính giới đàn ông có vẻ như cuối cùng cũng mấp mé thừa nhận là có vấn đề.

Phần còn lại là chúng ta bước thêm một bước xa hơn, và làm việc để hiểu sự độc hại này đã đầu độc đàn ông từ bên trong ra sao.

13. Thế hệ Tại sao? - Generation Why?

Bản quyền hình ảnh Javier Hirschfield/Los Interventores

Cụm từ này bắt đầu từ bài tiểu luận thông minh và đầy tính tiên đoán của Zadie Smith, và nó trở thành một trong những chuẩn đánh giá của tôi.

Smith đề cập đến thế hệ Millennial, nhưng tôi nghĩ điều này có thể áp dụng cho bất cứ ai sinh ra trong thời kỹ thuật số.

Để có thể phác thảo sơ sơ khái niệm tại đây:

Thế hệ bùng nổ em bé (Baby Boomer) là thế hệ ra đời trong thời gian từ Thế Chiến thứ Hai đến trước năm 1965;

Thế hệ X (Doughlas Coupland) là những người sinh từ giữa thập niên 1960 đến thập niên 1980;

Thế hệ Y (còn gọi là Millennial) gồm những người sinh từ 1980 đến 2000; và

Thế hệ Z (Hậu Millennial) là người sinh sau năm 2000.

Cách phân loại trên không được dùng khắp toàn cầu, nhưng chúng là những phép ẩn dụng đầy gợi mở.

Lập luận chính của Smith là Facebook và những sản phẩm tương tự của chúng sẽ gây ra sụt giảm: chúng phân chia ta xuống thành từng kích cỡ và tái lập trình ta lại để thích hợp với đầu ra của chúng, nhằm để khai thác cho quảng cáo và bán hàng. "500 triệu bệnh nhân bị bẫy trong những ý nghĩ đầy bất cẩn của một sinh viên năm thứ hai trường Havard," bà gọi nó như vậy.

Smith viết bài này đã vài năm trước; con số người sử dụng Facebook giờ đã vượt qua 2 tỷ. Đời sống của Thế hệ Y và Z bị bão hòa với Internet, mạng xã hội và ứng dụng, mà người ta cho là chúng khiến cho cuộc sống của chúng ta trở nên trọn vẹn và có tất cả câu trả lời vào tất cả thời gian. Liệu những thứ linh tinh này có đáng với họ không? Liệu họ có đáng bị bẫy trong sự ảo tưởng của Zukerberg và những cái "like" không?

Không. Đó là sự rúng động có thể đoán trước được của sự bất hòa và cực đoan. Tôi ngờ rằng ngày càng có nhiều những người trong thế hệ hậu Millennial đến tuổi đi bầu cử, và Thế hệ Tại Sao này có thể cho chúng ta những câu trả lời rõ ràng.

14. Bóng ma - Ghosting

Bản quyền hình ảnh Javier Hirschfield/Los Interventores

Trong bộ phim năm 2017 có tên "A Ghost Story" (Truyện Bóng Ma) của đạo diễn David Lowery, một người đàn ông hạnh phúc bỗng thình lình chết trong tai nạn giao thông và biến thành hồn ma.

Ông trở về nhà, nán lại lơ lửng bên dưới tấm nệm giường có đục lỗ, một bóng ma của bóng ma, và quan sát trong bất lực cảnh gia đình tiếp tục sống mà không có ông bên cạnh; và sau đó, khi họ rời đi và gia đình khác dọn tới, và cuộc sống nói chung tiếp diễn mà không có ông.

Bay lượn trên tấm phông nhà tắm, ông là kết tinh của sự cô đơn. Ông mắc kẹt giữa cõi siêu tự nhiên, không có sự níu kéo gì của con người, và chính ông bị ám ảnh bởi chính những mối quan hệ xưa cũ mà ông theo bám. Đôi khi ông có thể thể hiện sự rối bời bằng cách đập bể vài chiếc đĩa hay ném vài quyển sách, rồi chỉ còn là ma xó.

Có lẽ sự thật rõ ràng là ông đã bị "ám": không có ai trả lời tin nhắn của ông và tin nhắn trên mạng và ông bị mắc kẹt trong địa ngục kỹ thuật số, bị nguyền rủa đời đời sẽ trôi nổi như một cái hình mặt cười ma quái?

Trong bất cứ tình huống nào, nếu bạn phát hiện ra chính mình đang ngồi chờ đợi dưới một tấm chăn mà chẳng có nguyên do nào rõ ràng, tôi nghĩ là bạn hãy bỏ chăn ra và kiếm việc gì đó hay ho hơn mà làm.

Xem thêm:

Phần 1: Những 'tân' khái niệm định hình thời chúng ta

Phần 2: Thời của 'xóa bỏ', 'đối phó' và 'thao túng tâm trí'

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Culture.

Chủ đề liên quan

Tin liên quan