Bảo vệ môi trường bằng cách trả tiền ảo để dân dọn rác

Getty Images Bản quyền hình ảnh Getty Images

Nơi đây từng là một bãi biển ngập ngụa trong rác khiến nó không thể nhìn thấy được, dẫn đến biệt danh không may là 'bồn cầu'.

Nay, bãi biển Vịnh Manila của Philippines trở nên sạch sẽ đến mức không nhận ra so với vài tháng trước - một sự biến chuyển quá sức và đột ngột đến nỗi nó khiến người dân không cầm được nước mắt.

Động lực tiền bạc

Việc dọn dẹp bắt đầu vào ngày 27/1 khi 5.000 tình nguyện viên ra Vịnh Manila để dọn dẹp trên 45 tấn rác, đánh dấu khởi đầu một chiến dịch phục hồi môi trường trên toàn quốc. Nhưng khoảng hai tháng trước khi phong trào rầm rộ này bắt đầu, một cuộc cách mạng âm thầm đã diễn ra.

Dọn dẹp gọn gàng khiến ta hạnh phúc hơn

Dùng cỏ dại để chống biến đổi khí hậu

Ô nhiễm không khí làm gia tăng tội phạm

Ô nhiễm không khí gây bệnh đường ruột

Trong tuần đầu tiên của tháng 12/2018, tổ chức Bounties Network có trụ sở ở Brooklyn, New York, đã thu gom được ba triệu tấn rác ở Vịnh Manila trong vòng hai ngày trong khuôn khổ một dự án thăm dò vốn trả tiền cho một mạng lưới nhỏ, chủ yếu là các ngư dân, để họ giao rác. Tiền họ trả là đồng tiền kỹ thuật số dựa trên hệ thống tiền ảo Ethereum.

Đối với các ngư dân Philippines vốn phần đông không xài dịch vụ ngân hàng thì đây là trải nghiệm lần đầu tiên trong đời biết đến đồng tiền ảo. Đồng tiền này có thể mang tính quyết định trong việc khiến cho các cộng đồng dân cư nghèo khổ trên khắp thế giới xắn tay áo lên trong cuộc chiến chống lại chất thải của con người, bắt đầu ở nguồn gây ra phần lớn nạn ô nhiễm đại dương trên toàn cầu.

Có những dấu hiệu cho thấy ngành công nghiệp tái chế đổi tiền ảo này chỉ mới vừa cất cánh.

Hồi đầu tháng 9/2018, Plastic Bank, một công ty công nghệ chuỗi khối (về giao dịch tiền ảo) ở Vancouver, Canada, vốn hoạt động dựa trên công nghệ của IBM, cũng tung ra một dự án ra mắt tương tự.

Họ dựng nên một chương trình ở Naga, một thị trấn ở phía nam đảo Luzon, hòn đảo lớn nhất của Philippines, để giúp tạo nên một điểm thu gom gác thường trực cho phép người dân trao đổi rác thải nhựa và các vật liệu tái chế khác để lấy tiền điện tử thông qua một hệ thống trả công.

Ông Shaun Frankson, nhà đồng sáng lập của Plastic Bank, cho biết ba địa điểm thu gom rác tương tự sẽ được mở ở Vịnh Manila trong vòng sáu tháng tới.

Điểm mạnh của tiền ảo

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Nhiều nơi trong các cộng đồng dân cư nghèo nhất là những nơi bị ảnh hưởng tồi tệ nhất bởi tình trạng ô nhiễm chất nhựa

Việc cả hai nhà đi tiên phong này đều chọn Philippines là địa điểm triển khai đầu tiên của họ không có gì ngạc nhiên nếu xét sự góp phần của đất nước này vào rác thải đại dương.

Một nghiên cứu của tờ Wall Street Journal hồi 2015 cho thấy Philippines là nước xả rác thải nhựa vào đại dương nhiều thứ ba thế giới, với lượng rác thải ra một năm gần hai triệu tấn. Chỉ Trung Quốc và Indonesia là thải rác nhựa nhiều hơn Philippines.

Khoảng 80% chất thải nhựa vào đại dương ở các nước đang phát triển đến từ những khu vực rất nghèo khổ, các nhà nghiên cứu của IBM nhận thấy.

Phát hiện này giờ đây có thể khơi nguồn một cuộc cách mạng về tái chế chất thải nhựa để tăng cường năng lực cho những người sống trong đói nghèo ở những khu vực này.

Các dự án khác đã được Bounties Network tổ chức ở Thái Lan và Indonesia, và Plastic Bank có thêm dự án ở Indonesia và Haiti cùng với các kế hoạch mở rộng ra toàn cầu trong những năm tới.

Philippines, một đất nước rất giỏi trong việc thu nhận những công nghệ mới, là địa điểm hoàn hảo để thử nghiệm mô hình kinh doanh tái chế mới.

"Bounties Network có mối quan hệ đối tác với một nhà cung cấp thanh toán tiền ảo địa phương Coins.ph để đảm bảo rằng mọi người có thể đổi tiền ảo lấy tiền thật," Simona Pop, nhà đồng sáng lập của Bounties Network, cho biết.

Sử dụng thanh toán điện tử để đối phó với ô nhiễm đại dương có lẽ là một trong những ví dụ ấn tượng nhất về việc làm sao mà thế giới tiền tệ mới này có thể được sử dụng tối ưu nhất.

Ở những cộng đồng bị thiệt thòi nhất trên thế giới, người dân thường không có tài khoản ngân hàng chính thức nhưng họ lại thường là điểm bắt nguồn đồng thời cũng là nạn nhân của thách thức rác thải nhựa mà dường như không thể vượt qua được.

'Lợi cả đôi đường'

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Vịnh Manila bị ô nhiễm nghiêm trọng do các chất thải bằng nhựa

Các ngư dân tham gia việc dọn dẹp của Bounties Network hồi tháng 12 đã thu lượm được một núi những mảnh vụn bẩn thỉu - từ chất thải nhựa, nệm sũng nước, khăn giấy, vật dụng trong trường học, giày dép, búp bê của trẻ em cho tới dép lê.

Những rác thải này đã khiến nước biển ở vịnh trở nên độc hại và vấn đề này vẫn là một thách thức lớn cho chương trình phục hồi của chính quyền.

Tuy nhiên, chính thói quen tái chế mà chương trình chi trả điện tử dạy cho các cộng đồng này mới có ý nghĩa hơn về lâu dài so với bất cứ việc dọn rác hời hợt nào.

"Nó giống như một mũi tên mà trúng hai đích vậy," Christina Gallano, nhà quản lý dự án kỹ thuật vốn giám sát dự án của Bounties Network, nói. "Chúng tôi đang giáo dục người dân và giúp họ nhận thức được ích lợi của môi trường trong sạch cũng như những tác động nó gây ra về lâu dài, chẳng hạn như lượng tôm cá nhiều hơn."

Trong khi Bounties Network có cách làm là đi vào tận gốc rễ vấn đề, thì Plastic Bank áp dụng phương pháp tìm cách lôi kéo các doanh nghiệp tham gia.

"Doanh nghiệp các loại có thể sử dụng ứng dụng miễn phí của chúng tôi trên chiếc điện thoại thông minh cơ bản của họ để điều hành công ty và chấp nhận tiền ảo của Plastic Bank như là một lựa chọn thay thế cho tiền mặt," Frankson giải thích. Các tiệm tạp hóa và ngân hàng địa phương có thể quản lý hệ thống điểm doanh số, theo dõi danh mục hàng hóa theo thời gian thực, báo cáo tự động, quyền tiếp cận đảm bảo cho nhân viên và hóa đơn điện tử tức thì.

Chi phí thấp

Tiếp đến là tiềm năng tiết kiệm chi phí to lớn do cách làm này làm lợi cho cả người cấp tiền và người nhận số tiền đó, và tránh được những chi phí dịch vụ so với việc thực hiện thông qua ngân hàng truyền thống.

"Trong một số trường hợp, điều này có nghĩa là tiết kiệm được đến 50% số tiền ban đầu lẽ ra đã phải chi trả cho bên thứ ba - đó là lý do tại sao chúng tôi nhận được rất nhiều sự quan tâm của các tổ chức phi lợi nhuận lớn từ bên ngoại để tiếp tục thử nghiệm dự án này ở những nơi khác với những cách dùng khác nhau," Pop cho biết.

Bản quyền hình ảnh Nathan Beer
Image caption Các chiến dịch dọn rác cho thấy chất thải có thể được làm sạch với khoản tiền ít hơn nhiều so với các chương trình vệ sinh môi trường do chính phủ thực hiện

Dự án Vịnh Manila kéo dài hai ngày của Bounties Network đã thuê các ngư dân với giá vào khoảng 2,50 đô la Mỹ một giờ - gần gấp đôi số tiền phải trả một ngày cho mức lương tối thiểu ở Philippines.

Tổng chi phí cuối cùng cho việc dọn rác đạt 700 đô la cho khoảng 3 tấn rác thải được dọn dẹp - nếu muốn có kết quả tương tự với chương trình chính thức của chính phủ sẽ mất 10.500 đô la.

Việc chi tiêu một cách đáng đồng tiền như vậy thật sự ấn tượng, cho dù là có tính toán bằng cách nào đi nữa.

Sự biến chuyển trên thực tế mà những dự án thử nghiệm này đem lại là bằng chứng cho thấy công nghệ chuỗi khối có những lợi ích rõ ràng so với tiền mặt. Vịnh Manila sạch sẽ hơn có lẽ chỉ mới là khởi đầu.

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Future.

Tin liên quan