Điều gì sẽ xảy ra khi cấm ô tô ở thành phố

Getty Images Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Thủ đô Oslo của Na Uy đang có sự nỗ lực phối hợp để loại bỏ ô tô ra khỏi các đường phố ở trung tâm.

Nhiều khu đô thị hiện đại được xây dựng để dùng ô tô, với những diện tích rất lớn dành cho đường và bãi đỗ. Điều gì sẽ xảy ra khi ta rút bỏ những thứ này khỏi sự cân bằng?

Hình ảnh trẻ em chơi bóng đá trên các đường phố lớn trong đô thị. Khách du lịch đứng giữa đường bình thản chụp ảnh. Các nhà hàng tràn ra các quảng trường nhỏ - và không thấy bóng một ô tô, một xe máy hoặc một xe buýt.

Đó là những kỷ niệm của tôi về Venice, thành phố duy nhất không có ô tô mà tôi từng đến, khi một người bạn và tôi đi nhờ xe đến đây trong một kỳ nghỉ hè của sinh viên. Thành phố Ý này tất nhiên là duy nhất do nó được xây dựng trên một loạt đảo nhỏ - tuy nhiên đó là một trải nghiệm mới mẻ khi có thể đi lang thang mà không phải né tránh xe cộ.

Trong 100 năm qua, ô tô đã chiếm lĩnh quang cảnh ở đô thị. Đường phố đã được mở rộng ở nhiều thành phố để ô tô chạy, và một lượng lớn diện tích để đỗ xe. Các ô tô cá nhân đã cách mạng hóa việc di chuyển, nhưng cũng mang lại nhiều cái xấu, từ ô nhiễm không khí đến tai nạn giao thông. Và ngày nay, một số lượng nhỏ nhưng đang tăng của các thành phố đang cố gắng thiết kế cảnh quan đô thị hoàn toàn không có ô tô.

Cả thành phố Oslo ở Na Uy và thủ đô Madrid của Tây Ban Nha trong những năm gần đây đã rộ lên kế hoạch cấm ô tô ở trung tâm thành phố- mặc dù chưa nơi nào thực hiện được.

Tuy nhiên, những động thái này của họ thể hiện một xu hướng rộng lớn muốn việc đi ô tô là khó khăn hơn. Cho dù đó là phí gây ùn tắc ở Luân Đôn, hoặc sáng kiến 'pico y placa' của thành phố Mexico (nơi quyền lái xe của bạn vào các ngày khác nhau tùy thuộc vào việc biển số của bạn kết thúc bằng số lẻ hay số chẵn) hoặc nhiều thành phố nhỏ như Pontevedra của Tây Ban Nha có lệnh cấm xe hoàn toàn.

"Mục tiêu chính của chúng tôi là trả lại đường phố cho mọi người," Hanna Marcussen, phó thị trưởng phát triển đô thị của Oslo, nói. "Đó là sử dụng đường phố thế nào và đường phố phục vụ cái gì. Đối với chúng tôi, đường phố nên là nơi gặp gỡ mọi người, ăn ở nhà hàng ngoài trời, nơi trẻ em chơi đùa và là nơi trưng bày nghệ thuật." Để làm điều này, Oslo đã đóng cửa hoàn toàn một số đường phố ở trung tâm. Họ cũng đã loại bỏ gần như tất cả các bãi đỗ xe và thay thế bằng làn đường dành cho xe đạp, ghế dài và các công viên nhỏ.

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Nếu bạn ngăn mọi người vào trung tâm thành phố, thì nó sẽ chết, nhưng với các hình thức vận chuyển thay thế đúng đắn, thì việc cấm ô tô có thể khiến các khu vực này phát triển được.

Ngoài ra còn có vấn đề môi trường. Oslo được xây dựng ở khu đất lòng chảo nên, đặc biệt về mùa đông, thành phố này bị ô nhiễm không khí nghiêm trọng. Dữ liệu của chính quyền địa phương cho thấy sự suy giảm ô nhiễm không khí rõ rệt trong thập kỷ qua. Cũng thấy có một sự sụt giảm về số lượng chuyến đi bằng ô tô - từ 35% chuyến đi vào năm 2009 xuống xuống 27% vào năm 2018 - với sự gia tăng song song của những chuyến đi bộ hoặc đi xe đạp hoặc phương tiện giao thông công cộng.

JH Crawford có lẽ là tiếng nói hàng đầu thế giới về vấn đề thành phố không có ô tô và là tác giả của hai cuốn sách về chủ đề này. "Bên cạnh những vấn đề có số liệu rõ ràng về ô nhiễm không khí và hàng triệu cái chết do giao thông gây ra hàng năm, thì tác động lớn nhất của ô tô đến xã hội là thiệt hại vô cùng to lớn đối với diện tích cho xã hội," ông nói.

Lập luận của Crawford là ô tô gây giảm đáng kể tương tác xã hội. "Những nơi được ưa thích nhất ở các thành phố luôn là nơi không có ô tô," ông nói. Chúng có thể là công viên, quảng trường hoặc khu vực dành cho người đi bộ. Ông nói rằng tại các thành phố của Mỹ như Houston và Dallas, có tới 70% diện tích đô thị dành cho việc đỗ xe. "Cuộc khủng hoảng nhà ở ngày nay bắt nguồn từ việc thiếu đất. Hãy loại bỏ ô tô thì vấn đề này được giải quyết tức khắc."

Trong một thế giới không còn bóng cây xanh

Không muốn sinh con vì lo ngại tình trạng biến đổi khí hậu

Việc tranh luận về loại bỏ ô tô

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Thành phố Masdar của Abu Dhabi ban đầu dự kiến là cấm ô tô.

Một thành phố không có ô tô nghe có vẻ là một ý tưởng hay, nhưng có làm được không - hoặc thậm chí có nên không? Còn dịch vụ khẩn cấp thì sao? Hoặc những người phải đi xa thì thế nào? Và những vùng ngoại ô rải rộng khắp; có phải khái niệm không cần đi ô tô chỉ thích hợp với lớp chuyên gia trẻ thích sống chen chúc ở trung tâm thành phố?

"Cách nhanh nhất để làm cho một trung tâm thành phố chết đi là ngăn mọi người tới đó," Hugh Bladen, thuộc Hiệp Hội Lái Xe Anh, nói. Việc giảm sút các phố trung tâm ở Anh sẽ không thể cứu vãn bằng việc cấm ô tô, ông lập luận, "nếu không trung tâm thành phố chỉ đầy những người nghiện ma túy và say rượu". Ông thừa nhận rằng một số thị trấn và thành phố có bị tắc nghẽn, nhưng đó chỉ là do quy hoạch kém; nên có các phương án đỗ xe tốt hơn".

Ransford Acheampong, một nhà nghiên cứu quy hoạch đô thị tại Đại học Manchester, nói rằng việc loại bỏ ô tô sẽ hữu ích để giảm ô nhiễm và có thể cải thiện sức khỏe cộng đồng, "nhưng nếu không cho mọi người dùng ô tô, thì phải có phương án thay thế". Ngay cả ở Châu Âu, nơi có giao thông công cộng tương đối tốt, nhiều việc đi làm và lối sống của con người là không thể có được nếu không có ô tô riêng.

Đây là khái niệm về km cuối cùng, tức là kết nối giữa giao thông công cộng và đoạn đường cuối cùng của chuyến đi của một người. Trừ khi giao thông công cộng có thể làm khoảng cách này nhỏ hơn, nếu không người ta vẫn muốn đi bằng ô tô.

Trong khi bà Marcussen ở Oslo tán thành lập luận rằng không cho ai được dùng ô tô là can thiệp vào tự do của họ, thì bà lập luận rằng, "theo nhiều cách, việc không hạn chế ô tô đang hạn chế tự do của người khác. Ô tô khiến trẻ em khó chơi ngoài đường hơn hoặc người già khó qua đường. TP Oslo cũng có một vấn đề ô nhiễm không khí - bạn có thể lập luận rằng ô tô đang hạn chế quyền tự do của những người bị hen suyễn đôi khi phải ở trong nhà khi không khí là quá tệ."

Có nên yêu người mới ngay sau khi chia tay tình cũ?

Cuộc săn tìm sói ma trên núi Nhật

Phải làm gì để một thành phố bỏ dùng ô tô?

Trong Kế Hoạch Tổng Thể của Thành Đô, có thể đi bộ để làm mọi việc. Không có phố cụt và có rất nhiều giao lộ khiến việc đi lại bằng xe đạp hoặc đi bộ rất dễ dàng. Ngoài ra còn có kết nối theo chiều đứng, với các cầu nối giữa các tầng cao. Ngoại ô thành phố này, được thiết kế để chứa 100.000 người, chỉ rộng một km và sẽ không bao giờ mất hơn 10 phút để đi bộ từ một điểm này đến một điểm khác.

Thật không may, nó không bao giờ được xây dựng, Chris Drew của SmithGill (công ty kiến trúc Mỹ được giao nhiệm vụ thiết kế vùng ngoại ô này kết thúc ở ngoại thành Thành Đô vào năm 2012) giải thích. Tuy nhiên, bản thiết kế cho thấy một khu vực đô thị có thể được thiết kế như thế nào để không phải dùng ô tô.

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Không phải tất cả các thành phố nào đều có thể không có ô tô như Venice - nhưng các nhà quy hoạch ở các thành phố đó có thể đưa người đi bộ và đi xe đạp lên ưu tiên hàng đầu.

"Chúng tôi muốn đó là một môi trường sống, làm việc, vui chơi, nơi mà trẻ em có thể đến trường mà không cần ô tô, nơi mọi người không phải di chuyển xa để làm việc," Drew nói. Với hai kết nối đường sắt đến với phần còn lại của thành phố, không người dân nào cần phải đi ô tô đến đâu cả.

Có một vài ví dụ khác về các thành phố mới được thiết kế ít nhiều không phải dùng đến ô tô. Ở một cương vị trước đây, Drew đã làm việc tại thành phố Masdar của quốc gia UAE, nơi này ban đầu được thiết kế hoàn toàn không dùng đến ô tô, mặc dù bây giờ người ta thấy xe đi lại trên đường phố. SmithGill cũng đã giúp thiết kế Kế Hoạch Tổng Thể Thừa Kế cho Hội Chợ Thế Giới năm 2020 của Dubai. Khu vực này dự định hoàn toàn để đi bộ và nhìn chung là không có ô tô khi đã hoàn thành.

Trong điều kiện lý tưởng, Crawford mô tả một thành phố có các nút kết nối, mỗi nút sẽ có một trạm xe điện trung tâm hoặc đường sắt cấp thấp được bao quanh dày đặc bởi nhà ở, cửa hàng và văn phòng - cư dân sẽ không bao giờ đi bộ quá 5 phút từ bến giao thông công cộng. Trong thiết kế lý thuyết của ông, để đi qua thành phố chỉ mất hơn 1/2 tiếng.

Nhưng việc điều chỉnh lại những thành phố có sẵn mà dân còn đang sống thì thế nào? Hanna Marcussen giải thích quan điểm của thành phố Oslo như sau: "Chúng tôi bắt đầu các việc thí điểm để nhân dân thấy nó như thế nào và thay đổi dần dần từng tý một. Ví dụ, một trong những quảng trường đẹp nhất ở thành phố Oslo nằm bên ngoài tòa thị chính, nhưng cho đến gần đây ở đó toàn thấy ô tô. Khi chúng tôi cấm ô tô khoảng một năm trước, người ta nghĩ điều đó là kỳ quặc- nhưng giờ đây họ lại nghĩ thật kỳ lạ là ta đã từng để cho ô tô đi lại qua đó."

Lý giải tình trạng bạo lực học đường

Tại sao chúng ta cần nói về ngoại tình

Một tương lai không có ô tô?

"Nếu bạn có quan điểm lạc quan, thì đây là một xu hướng có thể sẽ tiếp tục." Acheampong nói. "Nếu nhìn vào các số liệu thống kê, chúng ta dường như đã vượt qua điểm cực đại về sở hữu ô tô, và việc lái xe bây giờ có vẻ đang đi xuống. Có sự khác biệt chung lớn giữa lớp người trẻ và lớp người già," ông nói, với lớp trẻ tuổi quay lưng lại với quyền sở hữu cá nhân. Tất cả những điều đó cho thấy sự thống lĩnh hiện tại của ô tô có thể dần dần tự nó biến mất.

Nói như vậy, nhưng ông cũng chỉ ra rằng đang có nhu cầu ngày càng tăng đối với các tùy chọn đi lại thuận tiện mới; các dịch vụ như Uber và Lyft đang kéo người ta ra khỏi phương tiện giao thông công cộng, cũng như ô tô tự lái. "Cuối cùng thì chúng vẫn là ô tô," ông nói thêm. Ông cũng lưu ý rằng ở phần lớn thế giới đang phát triển việc sở hữu ô tô đang tăng lên và các chính phủ đang chủ yếu dành ưu tiên cho quyền sở hữu ô tô hơn các hình thức vận tải khác.

Rất nhiều hành trình cũng xảy ra ở các khu vực tàu điện ngầm không ở gần trung tâm thành phố - hãy nghĩ đến tuyến M25 của London, hay Bắc Kinh, nơi có bảy đường vành đai đồng tâm. Điều này cũng tương đối dễ dàng đối với các thành phố cũ của Châu Âu, mà chúng đã tồn tại trong nhiều thế kỷ mà không có ô tô để loại bỏ, nhưng không có quá nhiều ở các nơi khác.

Xu hướng của các thành phố không có ô tô chưa biết rồi sẽ ra sao. Nhưng khi tôi rời khỏi những hòn đảo của Venice không ô tô trong kỳ nghỉ đi nhờ xe ở thời sinh viên, thì cách duy nhất để đi tiếp vẫn là đứng bên đường cao tốc - và đợi vẫy xe đi nhờ.

Bài tiếng Anh trên BBC Future

Chủ đề liên quan

Tin liên quan