Bộ tộc 'Hoa Nhân' đội vòng kết hoa Ả Rập Saudi

Alamy Bản quyền hình ảnh Alamy

Đó là một cơ hội chụp selfie hoàn hảo trong bối cảnh khó tưởng nhất.

Những chiếc xe jeep bốn bánh chạy ngoằn ngoèo trông rất khiếp vía trên một sườn núi rậm rạp. Hàng ghế sau là những gia đình và du khách Ả Rập Saudi đến từ những vùng khác của bán đảo Ả Rập.

Người Ba Tư cổ sáng tạo ra 'máy lạnh' giữa sa mạc

Gặp 'người Samari nhân lành' của Kinh Thánh

'Cuộc chiến Hummus' ở Trung Đông

Trong khi xe đang bon bao giữa màn sương mát lạnh, các hành khách thỉnh thoảng lại cúi xuống để lục tìm máy ảnh và ví tiền.

Cửa xe jeep được mở tung khi chúng đến gần những gian hàng bán mật ong, trái cây và - mặt hàng được khao khát nhất - những chiếc vương miện bằng hoa sáng lóa được kết bằng những bông hoa đỏ và cam.

Du khách đội vòng hoa lên đầu làm kiểu chụp ảnh và trên mặt nở nụ cười tươi nhất để đưa lên mạng xã hội.

Dành cho nam giới

Những chiếc vương miện hoa được bày bán ở những địa điểm trên khắp tỉnh 'Asir không chỉ đơn thuần là mồi nhử đối với những du khách rủng rỉnh tiền bạc muốn khoe cho bạn bè mình ở nhà thấy.

Những chiếc vòng đội đầu được đan kết tỉ mỉ là trang phục truyền thống của một cộng đồng có tên gọi là 'Hoa Nhân': họ thuộc về bộ tộc Qahtan vốn vẫn giữ tập quán diện hoa cỏ để làm đẹp cũng như vì mục đích sức khỏe, và giờ đây họ bán những chiếc vòng đeo truyền thống này cho du khách.

Ngày nay, chủ yếu sống tập trung ở phía nam bán đảo Ả Rập, người Qahtan được cho là cộng đồng xã hội lâu đời nhất ở khu vực.

Họ nói họ là hậu duệ của Ishmael, con trai của Đấng Abraham trong Kinh Thánh Do Thái.

Cái biệt danh 'Hoa Nhân' gán cho họ là do nhiều đàn ông Qahtan có tập tục đội lên đầu những chiếc vòng hoa được đan kết rất tinh tế bằng các loại thảo mộc, hoa và cây cỏ.

Theo nhà nghiên cứu quá cố Thierry Mauger, việc làm những chiếc vương miện bằng hoa này được những nam thanh niên trong bộ tộc xem là một cuộc tranh tài sắc đẹp thân thiện: họ đưa vào càng nhiều những loại hoa sặc sỡ càng tốt, chẳng hạn như hoa cúc hay hoa lài.

Ngược lại, đàn ông từ trung niên trở lên có cách nhìn ôn tồn hơn: họ làm những chiếc vòng hoa với những loài cây cỏ như quế dại.

Bản quyền hình ảnh Alamy

Có những người đội chúng hàng ngày để làm đẹp, trong khi cũng có những người diện chúng vào những dịp đặc biệt như những ngày lễ lớn của đạo Hồi. Những người khác thì vẫn đội chúng khi bị ốm và họ chọn những vòng hoa làm bằng những loài thảo dược đặc biệt có tính năng chữa bệnh.

Giới tính thứ ba ở miền nam Mexico

Guna Yala, 'thiên đường cho giới tính thứ ba'

Lịch sử tha hương của người Garifuna gốc Phi

Nhưng vòng hoa đội đầu không phải là nhân tố duy nhất phân biệt nhóm sắc tộc này với nền văn hóa Ả Rập chủ đạo vốn được giới tinh hoa trong chính quyền, mà đa số có nguồn gốc từ những khu vực Najd và Hijaz.

Cách biệt thế giới bên ngoài

Nơi ở của những Hoa Nhân, 'Asir, nằm trên đỉnh một bình nguyên có lượng mưa nhiều hơn bất cứ nơi nào khác trong vương quốc.

Vào tháng 5 và tháng 6, nhiệt độ ở những thành phố trong đất liền của đất nước có thể lên đến 30 độ C trong khi tỉnh 'Asir, vốn nằm cách thủ đô Riyadh 900 km về phía tây nam, chào đón những du khách không hề chuẩn bị trước với những cơn gió lạnh và thỉnh thoảng là mưa bão.

Những đỉnh núi ở bình nguyên này, vốn là những đỉnh núi cao nhất nước, có những cánh đồng trồng trọt được người dân ở đây khoét sườn núi tạo thành. Họ tự trồng trọt ở quy mô nhỏ để nuôi bản thân với những vụ mùa như lúa mì, cà phê và hoa quả.

Bộ tộc Qahtan đã có lịch sử vất vả. Trong tiếng Ả Rập, 'Asir có nghĩa là 'gian khổ'.

Theo chuyện kể dân gian ở địa phương, chính vị trí xa xôi đầy thách thức của những sườn núi lởm chởm của 'Asir đã khiến một vài gia đình Qahtan bỏ trốn đến đây từ những vùng đất thấp xung quanh để trốn đội quân xâm lược của Đế quốc Ottoman khoảng 350 năm trước đây.

Sau khi các lực lượng trung thành với Vương triều Saud chiếm đóng 'Asir, khu vực này đã được sáp nhập vào Ả Rập Saudi vào năm 1932.

Sống trong những cộng đồng nhỏ mang tính tự trị ở vùng núi, những ngôi làng của người Qahtan rất khó để tiếp cận, vừa là để phòng vệ khỏi những bộ tộc xung quanh vừa để giữ sự tự trị chính trị, cho đến cuối thế kỷ 20.

Chẳng hạn như khu định cư Habala chỉ có thể đến được bằng một hệ thống thanh vịn bằng sắt và những chiếc thang bện bằng dây thừng.

Việc Chính phủ Ả Rập Saudi xây dựng tuyến cáp treo vào những năm 1990 giúp cho việc đến khu vực xa xôi này dễ dàng hơn, nhưng cũng làm nổi bật những vấn đề về sự hội nhập của các bộ tộc vào bản sắc quốc gia và việc liệu những nền văn hóa độc đáo này có đứng vững được trước sức ép hiện đại hóa hay không.

Kiến trúc độc đáo

Tuy nhiên, bất chấp nghịch cảnh, nhiều phong tục của Hoa Nhân vẫn được duy trì.

Thật ra, những tập quán có nguy cơ bị lãng quên giờ đây đã thu hút du khách đến khu vực này.

Bản quyền hình ảnh Alamy

Trong những quán ăn nhỏ nằm rải rác lối đi ngoằn ngoèo lên Jabal Sawda, đỉnh núi cao nhất của Ả Rập Saudi, những người phục vụ Qahta đội những vòng hoa sáng bưng ra những đĩa dê và cơm nóng hổi cho khách.

Các hướng dẫn viên ở Habala chào đón du khách mặc những miếng vải sọc sặc sỡ quấn xung quanh eo.

Mộ Thành Cát Tư Hãn: Bí ẩn không thể tìm ra?

Baia, thành phố La Mã tội lỗi nơi đáy biển

Sự dị thường về biên giới của châu Âu

So với những trang phục khắc khổ mà phụ nữ ở những vùng khô, nóng của đất nước mặc, thì phụ nữ Qahtan lâu nay vẫn mặc kiểu bó sát để giúp giữ ấm khi nhiệt độ xuống thấp.

Mặc dù họ không đội những chiếc vòng kết đầy hoa, nhưng mang những chiếc khăn trùm đầu và áo choàng có những hoa văn thêu hình học phức tạp và những chiếc tua trông sống động với màu vàng, xanh, đỏ sáng sủa.

Đến thăm khu vực này, du khách không thể không trầm trồ trước những tòa nhà đắp bằng bùn và đá có niên đại cách nay hơn 200 năm và trông giống như những tòa nhà chọc trời mini bằng đất.

Những ngôi nhà này được xây dựng sát nhau ở những cộng đồng quần tụ với nhau theo sắc tộc. Chúng gợi nhắc đến những ngôi nhà được tìm thấy ở các thành phố Sana'a hay Shibam của Yemen, và nó cho thấy rằng một nền văn hóa chung giữa hai quốc gia đã có trước khi biên giới hiện đại ra đời.

Những du khách tò mò rướn cổ lên để xem cho rõ những tháp canh vốn nhô lên cao giữa những khu dân cư mặc dù đã không còn được sử dụng nữa.

Những công trình có những chi tiết kiến trúc phức tạp để giúp cho những ngôi nhà có thể chống chọi được thực tế của khí hậu vùng 'Asir: hệ thống thoát nước giúp ngăn nước mưa đọng lại trên mái nhà, dùng rất nhiều gạch để giúp giữ nhiệt, và những chiếc cửa sổ nhỏ, ít ỏi và những ranh giới màu xanh sáng - hai nhân tố được cho là giúp đuổi muỗi và tà ma.

Kinh doanh du lịch

Bên trong những ngôi nhà này tự thân nó là quang cảnh rất mãn nhãn. Những bức tường trong nhà - nhất là ở majlis, tức là căn phòng được dùng để tiếp khách - được sơn phết bằng những họa tiết hình học màu xanh dương, xanh lá cây, đỏ và vàng sáng thể hiện những mô-típ vốn định hình một yếu tố cơ bản trong bản sắc của 'Asir.

Ngày nay, những bức tranh tường này lấy cảm hứng từ những biểu tượng kiến trúc mà trong quá khứ giúp cho du khách biết được về cư dân trong những ngôi nhà: họa tiết, hình dáng và sắc màu hé lộ về tuổi tác, giới tính và thành phần của mỗi gia đình.

Được sơn lại mỗi năm vào mùa haji - tháng m lịch khi mà người Hồi giáo hành hương đến thánh địa Mecca, những hình ảnh trang trí này là công việc của những người phụ nữ vốn truyền lại nghệ thuật này qua các thế hệ bằng cách mời họ hàng ở tất cả các độ tuổi đến giúp đỡ việc bảo dưỡng hàng năm.

Tuy nhiên đa phần những ngôi làng nhỏ, cách biệt trên những đỉnh núi cao nhất đều trống không.

Bản quyền hình ảnh Alamy

Nằm trong dự án nhằm biến khu vực này trở nên dễ tiếp cận hơn cho du khách, trong nửa sau Thế kỷ 20, chính quyền Ả Rập Saudi đã buộc tái định cư đối với cư dân ở những ngôi làng như Habala và đưa họ ở những khu dân cư mới được xây dựng vốn dễ dàng tiếp cận cơ sở hạ tầng, dịch vụ và trường học tốt hơn.

Những ngôi làng của họ giờ đây hoạt động như là những địa điểm cho du khách khám phá văn hóa 'Asir. Các Hoa Nhân chỉ quay về ngôi làng của tổ tiên họ tạm thời để hướng dẫn tour, trình diễn trên sân khấu những điệu múa truyền thống của khu vực và xây dựng công việc kinh doanh của họ xung quanh ngành du lịch.

Cổ truyền hay hiện đại?

Ở đây có một nghịch lý: sự hiện đại hóa dần dần đã ăn mòn vào lối sống bản địa, nhưng mối quan tâm ngày càng tăng từ thế giới bên ngoài lại đem đến khả năng gìn giữ những phong tục có nguy cơ biến mất.

Làng Habala, nhờ vào quang cảnh đẹp như tranh và lịch sử gần như cách biệt hoàn toàn, đã nhận được sự chú ý đặc biệt từ các du khách.

Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là văn hóa Qahtan đang bị xói mòn hoàn toàn.

Mặc dù nhiều Hoa Nhân đang dựa vào kinh tế du lịch để kiếm tiền nuôi sống gia đình, sự quan tâm đến tỉnh này đã đưa đến nhiều cơ hội cho người dân địa phương thực hiện việc bảo tồn văn hóa của riêng họ.

Bản quyền hình ảnh Alamy

Sau nhiều năm trở nên giàu có nhờ vào trữ lượng dầu của đất nước, chương trình Tầm nhìn Ả Rập Saudi đến năm 2030, vốn có mục tiêu giảm bớt sự lệ thuộc vào thu nhập dầu mỏ trong những thập niên tới, đã đưa kế hoạch củng cố các chương trình văn hóa và lĩnh vực du lịch vào. Một ngân sách gần 1 tỷ đô la đã được dành riêng để phục hồi những địa điểm di sản, trong đó có ở 'Asir.

Mặc dù nhiều ý tưởng đi từ trên xuống này chỉ tập trung gìn giữ quá khứ, nhưng những dự án khác cũng quan tâm đưa sản xuất văn hóa và kinh tế vào kiến thức của người dân địa phương.

Hướng tới sự bền vững

Hồi năm 2017, tổ chức Art Jameel đã dạy cho những nghệ nhân địa phương những kỹ năng cần thiết để lưu lại những bức tranh tường 'Asir bằng kỹ thuật số với mục tiêu tạo ra những nhà sản xuất ở cấp độ cộng đồng - những người sẽ hỗ trợ cho nghệ thuật và nghề thủ công truyền thống.

Tương tự, Đại học Dar Al-Hekma ở Jeddah đã thúc đẩy một dự án hồi năm 2014 có tên gọi là 'Hồi sinh 'Asir' vốn sử dụng truyền thông, nghệ thuật và công nghệ để khuyến khích việc gìn giữ kiến trúc song song với hỗ trợ nghệ thuật đương đại, phát triển bền vững và nông nghiệp.

"Do người 'Asir luôn sống nhờ vào mảnh đất một cách tự hào và xây dựng những căn nhà của họ một cách bền vững," thông điệp về sứ mạng của dự án giải thích, "họ thật sự một lần nữa ở trên tuyến đầu của những điều được xem là xu hướng mũi nhọn toàn cầu."

Khi màn đêm buông xuống và những chiếc xe buýt chở du khách lên đường trở về các khách sạn gần đó, những ngôi làng trên núi như Habala một lần nữa trống không.

Khó mà giữ được những vương miện bằng hoa một khi bạn đã rời khỏi 'Asir: chỉ sau một vài ngày, những bông hoa héo khô và tróc ra dù chỉ là cái chạm nhẹ nhất, còn hoa quế và hoa lài thì mất đi mùi thơm.

Mặc dù phần lớn những thành công kinh tế gần đây của 'Asir tập trung chỉ vào việc gìn giữ lịch sử địa phương, hy vọng rằng những ý tưởng mới này vốn cho phép người dân địa phương tham gia vào quá trình quyết định sẽ giúp cho 'Asir trở thành một nơi có nền văn hóa độc đáo in dấu quá khứ vừa có tương lai xán lạn.

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Travel.

Tin liên quan