Cuộc chạy đua giải cứu di chỉ tiền sử đóng băng

Matt Stirn Bản quyền hình ảnh Matt Stirn

Tinh thể băng tuyết đọng trên mặt tôi, rơi xuống từ mái lều khiến tôi tỉnh giấc sau một đợt khí lạnh tràn về.

Qua rất nhiều lớp áo ấm, tôi nghe thấy tiếng động mơ hồ. Tôi hoảng hốt chui ra khỏi túi ngủ và bật dậy, mắt nhìn trờ tới chai xịt chống gấu và tai dỏng lên lắng nghe.

Đi tìm thành cổ Hy Lạp của vị vua lỡ giết cha cưới mẹ

Câu chuyện kỳ lạ về lạc đà hoang tại Úc

Thành phố Ấn Độ nơi con người đến tìm cái chết

Tất cả âm thanh tôi nghe được là tiếng nước từ ghềnh khe suối gần bên và tiếng chú ngựa hí vang, chúng đang được thả trên đồng cỏ gần núi cao bên ngoài Công viên Quốc gia Yellowstone.

Chỉ đến lúc đó, tôi mới nghe tiếng cây gãy rất gọn khi ai đó, hay thứ gì đó, đang lại gần.

Mở cửa lều, tôi dõi mắt nhìn ra đồng cỏ trong sương mù bên dưới dãy núi Absaroka và sau đó nhìn xuống bên dưới, nơi dấu chân của một con sói lớn còn in nguyên trên mặt đất, có lẽ chỉ cách nơi tôi ngủ vài centimet.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn
Image caption Một nhà khảo cổ học núi cao quan sát dãy núi Teton ở Wyoming

Bên ánh lửa trại, một đồng nghiệp kể rằng có bầy sói bốn con đã hít ngửi vòng quanh ngoài căn lều của tôi. "Đó chỉ là cách dãy núi nói lời chào buổi sáng thôi mà," cô nói và đặt chiếc ấm đun nước lên đống than hồng. "Với vị khách ghé thăm như vậy, chúng ta chắc sẽ có một ngày tuyệt vời."

Thị trấn Alaska nơi tiền mọc trên cây

Những bảo tàng 'không đụng hàng' ở Los Angeles

Cuộc du hành đến Hòn đảo Thất vọng

Trong vòng 15 năm làm việc với các nhà khoa học người Mỹ ở rặng núi Rocky Mountains của Mỹ, tôi đã giáp mặt gấu xám Bắc Mỹ, thoát khỏi hỏa hoạn cháy rừng, bơi qua những dòng sông lụt lội trong khi vẫn giữ ngựa và khám phá những ngôi làng tiền sử.

Nhưng tôi chưa bao giờ coi chuyện sói ghé thăm lều là điềm lành. Nhưng khi ánh sáng đỏ từ mặt trời tỏa rạng sườn dốc bên trên, tôi nhìn lên những cánh đồng băng tuyết lấp lánh, tự hỏi ngày hôm nay dãy núi sẽ tiết lộ câu chuyện cổ xưa nào từ băng giá.

Là nhà khảo cổ học núi cao, tôi nghiên cứu về những nền văn hóa trong quá khứ đã tồn tại ở độ cao và môi trường băng tuyết trên giới hạn cây cối có thể mọc được.

Những du khách nheo mắt rướn cổ lên ngắm thì thường mô tả địa hình núi cao với gió quật và hẻm núi đóng băng là nơi khắc nghiệt và đáng sợ. Nhưng lớn lên dưới chân dãy núi Teton ở Wyoming ở trung tâm dãy Rockies, tôi luôn cảm thấy nơi đây là nhà.

Trong thực tế, độ cao 3.000m là nơi khiến tôi cảm thấy đầy sức sống nhất. Nhưng mãi cho đến khi tôi bắt đầu khám phá sân sau nhà từ góc độ khác, tôi mới nhận ra thế giới hoang dã giữ trong mình một kho tàng đầy những câu chuyện bị lãng quên đan xen giữa con người và tự nhiên.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn
Image caption Một nhóm các nhà khảo cổ núi cao đi bộ đến trạm nghỉ chân núi thuộc dãy Teton, Bang Wyoming

Hồi còn niên thiếu, tôi làm hướng dẫn cho những chuyến leo núi khắp vùng Wyoming trong nhiều mùa hè.

Trong một chuyến đi đặc biệt vào Rặng núi Wind River, tôi tìm thấy một đầu mũi tên kế bên khu trại, và ý niệm rằng mấy căn lều của chúng tôi được dựng ngay tại địa điểm mà ai đó đã từng cắm trại 2.000 năm trước khiến tôi băn khoăn vì sao những ngọn núi luôn hấp dẫn loài người.

Khi bắt đầu vào đại học mùa thu năm đó, tôi cố gắng nghiên cứu lịch sử dãy núi Wyoming, nhưng chỉ có thể tìm thấy một tài liệu trong tạp chí khảo cổ cũ viết, "vùng đồi núi cao quá khắc nghiệt cho người tiền sử".

Nhiều tháng sau đó, tôi phát hiện một nhà khảo cổ ở Wyoming là Tiến sĩ Richard Adams đã khai quật được toàn bộ một ngôi làng tiền sử ở vị trí chỉ cách nơi tôi đã tìm thấy đầu mũi tên vài dặm đường.

Tôi liên hệ với ông và ông mời tôi tham gia vào dự án khai quật ngôi làng ông đã tìm thấy.

Adams cho tôi thấy dãy núi chứa đựng những bí ẩn cổ đại vẫn đang chờ được khám phá, vì vậy tôi đem sợi dây leo núi đổi lấy một cái bay và bắt đầu một sự nghiệp mới đầy phấn khích, đó là tìm về quá khứ ẩn giấu của loài người.

Giờ đây, tôi hướng dẫn nhiều dự án trong các dãy núi ở Bắc Mỹ, từ các cuộc khai quận khảo cổ đến tìm kiếm bằng vệ tinh định vị ngôi làng tiền sử. Đó là cuộc phiêu lưu đầy hấp dẫn, và thấy mình khiêm nhường mỗi khi nghĩ lại tất cả công việc này bắt nguồn từ lần vô tình khám phá khi tôi 17 tuổi.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn
Image caption Một mảnh gỗ tiền sử lẫn trong một vũng băng tan ở dãy núi Wyoming

Vì rất nhiều nhà khảo cổ học từ lâu đã coi môi trường núi cao là quá khắc nghiệt cho đời sống người cổ đại, nên các dãy núi hầu như vẫn chưa được khám phá nhiều.

Tuy nhiên, với những ai bắt đầu làm việc giữa những tòa tháp núi cao khắp thế giới, núi cao là vùng đất hoang vu mà con người chỉ mới bắt đầu tìm hiểu.

Vào mùa hè, một số đồng nghiệp cùng tôi đi bộ sâu vào dãy núi Rocky Mountains, trên các đỉnh băng sơn ở Wyoming đến những đồng cỏ trên cao ở Colorado, để tìm kiếm các ngôi làng chưa ai biết tới, truy tìm cấu trúc, mỏ đá và các bằng chứng khác có sự sống từ 13.000 năm trước Công Nguyên (thời gian mà người ta tin rằng loài người lần đầu đặt chân đến Bắc Mỹ) đến thời hiện đại.

Nhưng khác với đa phần ngành khảo cổ, chỉ có một thứ cực kỳ độc đáo trong công việc của chúng tôi: những chứng tích tìm thấy không phải lúc nào cũng nằm trong đất, mà đôi khi chúng mắc kẹt trong băng đá.

Trong khắp các dãy núi trên thế giới, người cổ đại đã sử dụng cánh đồng tuyết, băng sơn và các mảng băng để săn bắn, dự trữ thức ăn và sử dụng làm các cây cầu bắc qua địa hình mà bình thường không thể tiếp cận được.

Cũng giống những người đi bộ trekking để khám phá trong thời hiện đại, những người cổ đại khi di chuyển cũng thỉnh thoảng làm rơi đồ đạc, mà qua thời gian, những món đồ này mắc kẹt lại và được băng đá bảo toàn.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn

Vì các nhà khảo cổ núi cao làm việc ở những vùng hoang dã xa xôi, họ thường sử dụng ngựa để đi lại và đem thiết bị lên độ cao.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn

Khi đến địa điểm, họ sẽ vác theo thùng trữ đông để bảo quản bất kỳ đồ vật gì được đóng băng có thể khôi phục.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn

Thiết bị dò tìm bằng radar được gắn trên xe kéo cho phép nhóm nghiên cứu lập bản đồ cấu trúc băng bên trong.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn

Sau khi cẩn thận thu thập một mẫu di chỉ, các nhà khảo cổ gói nó vào miếng gạc và nhựa để bảo quản trong chuyến di chuyển bằng ngựa trở về phòng nghiên cứu.

Những vật liệu cực kỳ hiếm như vậy không chỉ đem lại cái nhìn về cuộc sống cổ đại mà ít khi nào ta có thể thấy được, mà còn đem lại bằng chứng vô giá về tất cả mọi thứ, từ mô thức di cư của con người thuở ban sơ đến những loại thực phẩm thời tiền sử, đến việc môi trường và thời tiết đã thay đổi ra sao trong suốt thiên niên kỷ vừa qua.

Dù cánh đồng băng và băng sơn sở hữu cả kho tàng thông tin khoa học, nhưng chúng đang ở bờ vực có thể tan đi vĩnh viễn.

Vì nhiệt độ Trái Đất ngày càng nóng lên, băng trên núi đang tan với tốc độ chưa từng có, và những di chỉ dễ hư hỏng đang đóng băng có thể đã được bảo tồn qua hàng ngàn năm giờ đây tan ra và dần rữa nát.

Kết quả là, tìm kiếm những cánh đồng băng có chứa di chỉ khảo cổ vừa là cơ hội đầy thú vị, vừa là cuộc đua gấp gáp chống lại thời gian.

Vào năm 2007, Tiến sĩ Craig Lee từ Đại học Bang Montana khám phá ra một vật thể lạ lùng dạng cây đang tan dần trên một khối băng ở độ cao 3.200m ở miền bắc Wyoming.

Sau khi phân tích kỹ hơn, Lee nhận ra cái cây đó, trong thực tế là một mũi tên từ cây lao dùng để phóng, được tạo tác từ hơn 10.300 năm trước.

Cho đến nay, đó là di chỉ khảo cổ bị đóng băng cổ xưa nhất từng được khám phá trên Trái Đất.

Khám phá bất ngờ của Lee đã nhấn mạnh tính cấp thiết trong việc khôi phục những di vật khảo cổ đang tan rã và đã mở đầu cho cuộc tìm kiếm tăng cường và giải cứu các di chỉ ở khắp nơi trong dãy Rocky Mountains.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn
Image caption Những mảnh xương của bò rừng bison Châu Mỹ xuất hiện sau khi băng trong núi tan đi, cho thấy loài bò này từng sống ở độ cao hơn rất nhiều

Vì ngày càng có nhiều nhà khảo cổ thám hiểm qua các bình nguyên núi cao Bắc Mỹ trong thập niên vừa rồi, nhiều di chỉ khảo cổ từ những mũi tên 1.300 tuổi đến những chiếc rổ đang bằng liễu gai đến những cung tên bằng gỗ đã được khai quật, tiết lộ nhiều khám phá đáng kinh ngạc.

Các phân tích trên gỗ cho thấy các nhóm người tiền sử yêu thích chọn một số loài cây nhất định để làm mũi tên; phấn hoa đóng băng tiết lộ chi tiết về khí hậu thời cổ đại, cho thấy rằng cây cối từng sống ở độ cao hơn nhiều, và hạt giống từ phân động vật đóng băng cho thấy, không giống ngày nay, loài bò rừng bison Châu Mỹ từng sống ở độ cao trên 3.000m.

Một kho tàng thông tin mới đang dần được khai mở, nhưng cánh cửa đến kho tàng đó sẽ không mở mãi mãi.

Với số lượng các cánh đồng băng và địa bàn xa xôi, ta sẽ không bao giờ có thể đến được tất cả những nơi đó kịp lúc.

Trong thời đại máy tính và vệ tinh dần thay thế dao rựa và mũ cối, rất nhiều các nhà khám phá than thở rằng kỷ nguyên khám phá đã qua đi.

Nhưng những chuyến đi của chúng tôi vẫn gợi nhắc về cuộc tiếp cận ban đầu của rất nhiều cư dân ban sơ ở Bắc Mỹ.

Vì đi sâu vào các dãy núi, đến một trong những vùng hoang sơ nhất trong lục địa Hoa Kỳ, chúng tôi cần phải dựa vào ngựa và những tay chăn bò chuyên chở thiết bị và thức ăn lên núi cao.

Chúng tôi lập các lều trại ngay bên trên hồ nước xanh ngọc, thu hoạch các loại cây cỏ ăn được từ bình nguyên gần đó, nướng các loại thịt rừng như nai hay cừu sừng lớn trên ngọn lửa ngoài trời và ngủ dưới bầu trời đầy sao.

Theo rất nhiều cách, việc di chuyển du hành và sống theo dấu chân người cổ đại mà chúng tôi nghiên cứu đã giúp chúng tôi hiểu họ hơn.

Bản quyền hình ảnh Matt Stirn
Image caption Sau ngày dài trong núi, hai nhà nghiên cứu nghỉ ngơi tại lều trại bên ánh lửa

Ta không bao giờ biết cánh đồng băng nào sẽ để lộ ra di chỉ tiền sử gì, vì vậy nhiều ngày chúng tôi chỉ đi quanh những con đèo, khám phá những rặng núi để tìm dấu tích.

Khi phát hiện di chỉ khảo cổ hay xương động vật lộ ra từ băng tan mùa hè, chúng tôi cẩn thận cách ly, gói chúng vào gạc và túi nựa để đảm bảo đưa về an toàn khi di chuyển bằng ngựa.

Ở phòng thí nghiệm, chúng tôi sẽ chụp ảnh, phân tích phóng xạ carbon để xác định niên đại, xác định chủng loại của từng di chỉ trước khi đưa chúng trở lại tình trạng đóng băng sâu ở viện bảo tàng hay kho lưu trữ tại trường đại học.

Niềm hứng khởi khi khám phá ra một chiếc tô bằng đá thời tiền sử hay một đầu mũi tên niên đại 8.000 tuổi trong lĩnh vực này luôn luôn cực kỳ phấn khích. Nhưng trong phòng thí nghiệm, câu chuyện hấp dẫn về những di vật khảo cổ này bắt đầu dần được tiết lộ, như bữa ăn nào được chuẩn bị trên tàu và người cổ đại đi đến đâu để tìm loại đá làm vũ khí.

Dù bị vô số vết trầy xước, những đêm lạnh cóng và gặp phải hàng đàn muỗi, tôi vẫn trân trọng vô cùng khi gọi núi là văn phòng của mình. Mỗi khám phá với từng cái cây được đẽo gọt hay một khúc xương bị làm thịt trên bờ vực băng tuyết đều gợi nhắc tôi về vai trò nhỏ của mình trong việc bảo tồn lịch sử mà dãy núi và nhân loại cùng sẻ chia.

Từ khi là một người leo núi trẻ, tôi đã dành vô số ngày khám phá những đỉnh núi ở dãy Teton và có lẽ tôi đã khoe với bạn là tôi biết tất cả về chúng.

Nhưng trong 15 năm qua, tôi học được rằng dù bạn ở đâu, trong khung cảnh quen thuộc hay xa lạ nhất, sẽ luôn luôn có điều mới mẻ để khám phá về vùng đất đó.

Mỗi nơi trên thế giới đều có một câu chuyện mới và hấp dẫn để kể, nếu ta chịu tìm kiếm cách khai mở chúng.

Nhật ký Hành trình là loạt bài trên BBC Travel khám phá hành trình bên trong của mỗi lữ khách trong quá trình thay đổi và phát triển khi họ trải nghiệm thế giới.

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Travel.

Tin liên quan