'Mùa Cát Vọng': Bốn người đàn ông lần đầu xem lại đời mình

Việt Nam, phim
Image caption Một cảnh trong phim Mùa cát vọng của Phạm Thu Hằng. Nhân vật chính Thanh (tóc dài), Lộc (thứ hai, trái) và Hoàng (ngoài cùng, phải)

Như nhiều người Việt Nam từng sống qua thời chiến tranh, bốn nhân vật Thanh, Lộc, Hoàng, Phương của phim tài liệu Mùa Cát Vọng dường như chưa bao giờ thực sự thoát khỏi cái bóng của cuộc chiến.

Phim Mùa Cát Vọng (The Future Cries Beneath Our Soil) là phim tài liệu dài đầu tay của nữ đạo diễn Phạm Thu Hằng, vừa giúp chị đoạt giải Nữ đạo diễn xuất sắc nhất Liên hoan phim quốc tế 2018 tại Singapore.

Hằng cũng là đạo diễn duy nhất đưa nhân vật trong phim đi dự liên hoan phim cùng mình. Nếu hai người không đột ngột qua đời, một trong thời gian phim đang bấm máy và một ngay trước ngày lên đường, thì đã có bốn người đàn ông từ quê nghèo Quảng Trị lần đầu được xuất ngoại.

Một thành viên trong ban giáo khảo cho hay họ đã tranh luận kịch liệt trong hơn một giờ đồng hồ về phim Mùa Cát Vọng trong số tám phim cùng tham gia tranh giải ở hạng mục Phim dài châu Á, để cuối cùng lựa chọn Phạm Thu Hằng là đạo diễn xuất sắc nhất.

Thế nhưng để kể về nội dung phim, nhiều người nói 'không biết kể thế nào'.

Việt Nam thắng hai giải lớn tại LHP Singapore

Síu Phạm và phim 'Con đường trên núi'

Họa sĩ Pháp gốc Việt: 'Chọn đứng về phía tự do'

Image caption Đạo diễn Phạm Thu Hằng cùng hai nhân vật nam chính trong phim Mùa cát vọng tại LHP Singapore 2018

Hội chứng 'hậu chiến'

Phim 'Mùa cát vọng' xoay quanh sinh hoạt đời thường của bốn người đàn ông, Thanh, Lộc, Hoàng, Phương, trong một ngôi nhà không có cửa ở một làng quê nghèo tại Quảng Trị - nơi từng bị bom Mỹ tàn phá nặng nề nhất.

Phim là những trường đoạn bốn người đàn ông ngồi nói chuyện, ngồi đánh đàn, ngồi uống rượu, ngồi cãi vã, hoặc ngồi... không làm gì trong yên lặng.

Như cảnh ông Thanh và ông Hoàng ngồi trên chiếc giường rách trong ngôi nhà vách đất thủng lỗ chỗ, không ai nói với ai câu nào. Cho đến một hồi dường như khán giả không chịu nổi sự im lặng nữa thì ông Thanh bỗng chỉ vào góc nhà và buông một câu: "con kiến kìa!".

Image caption Ông Thanh, một trong các nhân vật trong phim, qua đời ngay trước ngày lên đường sang dự LHP Singapore 2018

"Từ đúng nhất có thể diễn tả trạng thái tinh thần xuyên suốt trong phim Mùa cát vọng là Hội chứng 'hậu chiến' (Post war syndrom). Trạng thái tinh thần này có thể không nhìn thấy được, nhưng vẫn cảm nhận được từ đời sống của mỗi người ở đây. Quá khứ chiến tranh vẫn hiện hữu trong họ," đạo diễn Phạm Thu Hằng nói.

Ý tưởng ban đầu của Phạm Thu Hằng là làm phim về những người làm nghề dò phế liệu bom mìn ở Quảng Trị. Nhưng khi về địa phương để khảo sát thì chị lại không thể tiếp cận được với những người này.

Đúng lúc đó, chị gặp bốn nhân vật Thanh, Lộc, Hoàng, Phương.

Image caption Nhân vật Lộc trong phim Mùa Cát Vọng

"Họ là những người chưa từng đi lính bao giờ. Nhưng khi nói chuyện với họ, tôi thấy tính cách, tinh thần, cuộc đời họ cuốn hút tôi quá. Nhìn họ giống như những nhân vật bước ra từ tiểu thuyết. Thế nên tôi quyết định vẫn nói về thời hậu chiến nhưng theo một cách gián tiếp và poetic (thơ ca) hơn. Vậy là tôi quyết định làm phim về họ. Trong đó, chiến tranh chỉ là cái phông và một lát cắt trong rất nhiều lát cắt của nhân vật."

"Không phải vì chiến tranh mà cuộc đời họ thành ra như vậy, mà có nhiều lý do khách quan, chủ quan đã khiến cuộc đời mỗi người rẽ theo hướng này chứ không phải hướng khác. Trong phim, bối cảnh chiến tranh dường như là thứ có ảnh hưởng lâu nhất, to lớn nhất đến mọi ngã rẽ cuộc đời của họ. "

"Ví dụ như nhân vật Hoàng. Bố anh ấy từng suýt đi định cư ở Mỹ theo hiện H.O rồi thì nhiều sự kiện xảy ra khiến họ không đi được. Sau đó, anh Hoàng từng được đào tạo dưới chế độ Việt Nam Cộng Hòa nhưng anh ấy chưa có dịp phục vụ cho quân đội Cộng Hòa thì giải phóng Miền Nam 1975 xảy ra. Anh ấy vào tù..."

"Hay như nhân vật Thanh. Ông ấy từng sống bằng những bài viết cho một tờ báo ở địa phương. Ông ấy là nhân vật nghệ sỹ nhất, thơ nhất của phim. Khó nói ông Thanh đã bị ảnh hưởng trực tiếp như thế nào từ chiến tranh. Nhưng toàn bộ đời sống, tinh thần của ông toát ra mùi vị và bóng dáng của cuộc chiến."

"Nhưng nó không phải là tất cả. Quá khứ chiến tranh chỉ đóng một vai trò tương đối nhạt nhoà như thế thôi..."

Phạm Thu Hằng mất bốn năm để hoàn thành cuốn phim mà theo chị, hoàn toàn không phải về chiến tranh mà chỉ chạm đến sự tồn tại của con người sau cuộc chiến.

'Lần đầu xem lại đời mình'

Image caption Ông Thanh, nhân vật chính trong phim Mùa cát vọng

Ngay sau buổi chiếu phim Mùa cát vọng, có một màn hỏi đáp giữa đạo diễn, nhân vật và các khán giả Singapore. Nhưng lúc đó, ông Hoàng và ông Phương xúc động tới mức không diễn đạt hết được ý của mình. Phải đến khi rời rạp chiếu, họ mới đủ bình tĩnh để chia sẻ với phóng viên BBC.

Hoàng, Phương, Thanh, Lộc ngoài đời là bốn người bạn học và chơi thân với nhau từ thuở thiếu thời. Sau những năm tháng bôn ba, họ trở về làng quê cát trắng tại Quảng Trị và vẫn gắn bó như thế.

Cả bốn thường tập trung ở nhà ông Thanh - người mất ngay trước chuyến đi tham dự Liên hoan phim tại Singapore - để chăm sóc người bạn bệnh tật. Để đàn và hát cho nhau nghe.

"Xem phim, lần đầu tiên có dịp nhìn lại đời mình và những người bạn, có người nay đã chết, tôi chỉ muốn khóc. Có nhiều biến cố trong đời khiến tôi buồn mà không biết diễn tả ra sao... thì phim nói được hết," ông Hoàng nói.

Ông Phương, người duy nhất trong bốn nhân vật vẫn còn sống bằng nghề dò phế liệu bom mìn thì nói họ cứ sống, hát, cãi vã, chăm sóc ông Thanh như vậy mà không biết đạo diễn Phạm Thu Hằng quay lúc nào, chọn cảnh nào, vì "quay nhiều quá, trong suốt hai năm".

Phim có cảnh ông Phương một mình đi quanh các hố bom, trên tay ông cầm thiết bị dò phế liệu. Mỗi lần có tiếng bíp bíp phát ra, ông Phương cúi xuống, vọc tay vào cát để lấy ra một mảnh kim loại còn sót lại rồi bỏ vào túi.

"Khi xem phim thì thấy trọn vẹn đời sống của mình trong đó. Rất thật," ông Phương nói.

Bản quyền hình ảnh My Hang
Image caption Đạo diễn Phạm Thu Hằng cùng mẹ và hai nhân vật chính trong phim Mùa cát vọng tại LPH quốc tế tại Singpore năm 2018

Một phim tài liệu giàu chất thơ

Chia sẻ cảm xúc sau buổi chiếu, có khán giả tại Liên hoan phim Singapore nói có những cảnh quay gây ám ảnh.

Nhưng khi hỏi có những câu nói, hay con người, số phận nào trong phim khiến chính đạo diễn nhớ nhất, Phạm Thu Hằng nói chị "không nhớ họ nói gì".

"Tôi chỉ nhớ những bài hát họ hát, bài nào cũng hay, có dạo tôi cứ hát lại mãi những bài trong phim, chắc nhờ đó mà tôi biết thêm nhiều bài nhạc vàng nhạc đỏ nhạc Trịnh."

"Còn nhớ anh Lộc (nhân vật qua đời ngay trong thời điểm phim đang bấm máy), tôi nhớ nhìn anh ấy hát một lần nên tôi quyết định đưa anh ấy thành nhân vật chính."

Image caption Một cảnh quay với nhân vật Hoàng và Thanh trong phim Mùa Cát Vọng

"Mọi người bảo anh ấy không bình thường, nhưng khi anh ấy hát thì chị thấy đấy, anh ấy trở thành một nghệ sĩ. Hồi anh ấy chưa mất, tôi nghĩ sau này xong phim tôi muốn đưa anh ấy với ông Thanh ra Hà Nội để người đàn người hát ở phố đi bộ cho nhiều người đến nghe."

"Mà giờ anh Lộc mất rồi, lúc sống cũng buồn, nhưng cũng có lúc vui như lúc hát với chị Bòn là người vợ anh ấy."

"Có nhiều người nói xem phim không hiểu gì nhưng mà vẫn thích phim vì thấy nó như một bài thơ! Đúng đó, tôi sung sướng vì phim giống như một bài thơ về cuộc sống."

BBC sẽ có bài phỏng vấn đạo diễn Phạm Thu Hằng về sự nghiệp và niềm đam mê của chị.

Độc giả muốn chia sẻ những nét đặc thù, hay những nhân vật nổi trội của cộng đồng mình, xin liên lạc với BBC, email: vietnamese@bbc.co.uk hay với tác giả bài viết, email: MyHang.Tran@bbc.co.uk.

Tin liên quan