Thiên An Môn: Bài học gì cho giới đấu tranh Việt Nam?

Giới đấu tranh dân chủ Việt Nam học được gì từ phong trào đấu tranh Thiên An Môn năm 1989? Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Giới đấu tranh dân chủ Việt Nam học được gì từ phong trào đấu tranh Thiên An Môn năm 1989?

Vào buổi tối mùng 4 tháng 6, của tám năm trước, khi những người dân ở Đài Loan, Hongkong và khắp nơi trên thế giới thắp nến tưởng nhớ những nạn nhân của cuộc thảm sát Thiên An Môn, anh ở đó, trong căn nhà của mình tại Hà Nội, nghĩ về ngày mai.

Ngày hôm sau sẽ là Chủ Nhật, ngày 5 tháng 6, 2011, ngày mà Trịnh Hữu Long lần đầu tham gia vào một phong trào biểu tình.

"Đêm đó, tôi không ngừng nghĩ về sự kiện ở Thiên An Môn. 'Liệu chính quyền Việt Nam có đàn áp cuộc biểu tình như cái cách chính quyền Trung Quốc đã làm năm 1989 không? Liệu họ có bắt chúng ta? Liệu họ có giết chúng ta?'" Long kể lại trải nghiệm của mình tại cuộc Hội nghị quốc tế kỷ niệm 30 năm Phong trào sinh viên ở Thiên An Môn tại Đài Loan hồi 18/5.

"Điều tôi chắc chắn là vụ thảm sát ở Thiên An Môn có một tầm ảnh hưởng lớn tới Việt Nam, khiến người dân lo sợ về những thứ mà chính quyền Việt Nam sẽ thực hiện để phản ứng lại một phong trào đối lập."

Thiên An Môn: Nỗ lực xóa bỏ ký ức của Bắc Kinh

Bộ trưởng Trung Quốc nói biến cố Thiên An Môn 'là chính sách đúng'

Những diễn biến chính của Thiên An Môn 1989

'Khoảng 10.000' người chết vụ Thiên An Môn

Cuộc biểu tình vào 2011 của người dân Việt Nam và cuộc biểu tình ở Thiên An Môn vào 1989 cùng nhắm đến một đối tượng: Chính quyền Trung Quốc.

Phong trào đấu tranh đã bị châm ngòi bởi các sự kiện tàu Trung Quốc cắt cáp, tấn công và đe dọa tàu dân sự Việt Nam hôm 26/5/2011 tại vùng biển Việt Nam tuyên bố thực thi chủ quyền.

Nó đã trở thành một trong những phong trào lớn nhất, dài nhất kể từ sau chiến tranh Việt Nam, kéo dài hai tháng rưỡi, từ Chủ Nhật 5/6 tới Chủ Nhật 21/8/2011, và vẫn là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử Việt Nam hiện đại tính tới thời điểm hiện tại.

"Nó đánh dấu sự khởi đầu của làn sóng mới của phong trào đấu tranh cho dân chủ ở Việt Nam," Long nói.

Mùa Hè năm đó, Long và những người biểu tình cứ nói mãi về sự kiện Thiên An Môn năm 1989, dự đoán những gì có thể xảy ra với họ khi phong trào nhanh chóng lớn mạnh.

Trong suốt cuộc biểu tình mùa hè 2011, nhiều lực lượng an ninh, công an, trật tự, dân phòng, quần chúng đã được huy động để giải tán, cản trở các cuộc biểu tình và ít nhất 15 người đã bị bắt giữ.

May mắn thay, nó đã không kết thúc một cách đẫm máu như ở Thiên An Môn.

Bản quyền hình ảnh Trịnh Hữu Long
Image caption Trịnh Hữu Long (giữa) tại một trong những cuộc biểu tình mùa hè 2011

Bài học

Bài học lớn nhất từ phong trào Thiên An Môn, theo Long, người sáng lập và biên tập tờ Luật Khoa Tạp chí, có lẽ là "cách vực dậy từ sau cuộc đàn áp".

"...cách chúng ta có thể dùng sự đàn áp của chính quyền để làm suy yếu tính chính danh của nó, và cách để chúng ta có thể giữ đà phát triển một phong trào mạnh và bền vững hơn. "

"Bản chất của một dân chủ hóa sôi động (eventful democratization) là nó xảy ra bất ngờ và đột ngột, và sự thành công của nó còn nhiều hoài nghi."

"May mắn không như những sinh viên ở Thiên An Môn, người biểu tình Việt Nam hồi 2011 không phải trải qua một cuộc đàn áp đẫm máu và chúng ta có cơ hội để giữ cái đà này và làm mạnh phong trào."

"Đó là bởi vì chúng ta có công cụ truyền thông, như mạng xã hội và tờ báo độc lập, vốn gần như ngoài tầm kiểm soát của chính quyền."

"Với công cụ truyền thông, chúng ta có thể dùng cuộc thảm sát Thiên An Môn để làm suy giảm tính chính danh của chủ nghĩa cộng sản tại việt Nam, và có lẽ đó là một trong những tác động lớn nhất của phong trào Thiên An Môn đối với Việt Nam."

"Sự tàn sát đối với các nhà hoạt động Thiên An Môn là một trong những bằng chứng mạnh mẽ nhất cho thấy một chế độ cộng sản sẽ bất chấp đến đâu để đàn áp chính người dân của họ. Và điều đó không có lợi cho thể chế đó lâu dài."

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Các sinh viên biểu tình chăm sóc cho một sinh viên khác bị thương tại Thiên Ân Môn đêm 3/6/1989

"Sau phong trào 2011, chúng tôi đã thành lập hàng chục tổ chức xã hội dân sự bao gồm Diễn đàn Xã hội Dân sự của Tiến sĩ Nguyễn Quang A." Trịnh Hữu Long tiết lộ.

"Điều chúng tôi có thể làm để tránh một sự thất bại khác của một tiến trình dân sự sôi động là nâng cao nhận thức của xã hội về chính trị, nhân quyền, pháp quyền và dân chủ; khuyến khích và trao quyền cho công dân để họ thực hiện quyền của họ hàng ngày, cho lợi ích của riêng họ; và thành lập thêm các tổ chức xã hội dân sự để huy động người dân tham gia vào chính trị và học hỏi cách làm hoạt động từ đó."

Tương đồng, khác biệt giữa Phong trào dân chủ VN và Trung Quốc

Nguyễn Trường Sơn, vận động cho khu vực Đông Nam Á của tổ chức Ân xá Quốc tế, cũng vẫn nhớ mãi ngày 5/6/2011.

"Tôi biết đến sự kiện Thiên An Môn qua Internet khi mới bước chân vào trường đại học, và hồi sinh viên tôi có tham gia phong trào biểu tình chống sự xâm lược của Trung Quốc trên Biển Đông."

"Cảm giác lúc bấy giờ là khá đa dạng, một phần thì tôi cảm thấy được truyền cảm hứng bởi tinh thần đấu tranh cho tự do của các sinh viên Trung Quốc ở thời điểm đó, phần thì tôi cảm thấy kinh hoàng trước sự tàn bạo của chính quyền Trung Quốc, khi thảm sát chính người dân của mình."

Bản quyền hình ảnh Nguyễn Trường Sơn
Image caption Nguyễn Trường Sơn (áo đỏ, trái) tại một cuộc biểu tình khác vào mua hè 2011

Giờ đây nhìn nhận lại, Sơn nhận xét phong trào dân chủ ở Trung Quốc những năm 80 và phong trào dân chủ Việt Nam hiện tại không có nhiều điểm tương đồng.

"Trước hết, phong trào dân chủ ở Trung Quốc được dẫn dắt bởi sinh viên, trong khi số đông sinh viên Việt Nam hiện nay hầu như không bày tỏ bất cứ sự quan tâm nào đối với dân chủ. "

"Thứ hai, cuộc đấu tranh đòi dân chủ ở Trung Quốc hội tụ đầy đủ các yếu tố để trở thành một phong trào dân chủ thực thụ, từ quy mô tham gia của người dân, sự lãnh đạo, các yêu sách, và thành công trong việc đòi buộc lãnh đạo Trung Quốc lúc bấy giờ phải thừa nhận và tiến hành đàm phán với họ. Những yếu tố này vẫn chưa xuất hiện ở phong trào dân chủ ở Việt Nam."

Tuy vậy, cách thức đàn áp những người đấu tranh, thì có một sự tương đồng rõ rệt giữa hai chính quyền Việt Nam và Trung Quốc. Sơn dẫn chứng từ việc giam lỏng (canh me), buộc rời khỏi địa phương, cách ly với truyền thông và quốc tế, cắt đứt nguồn sống (công việc, thu nhập), loại bỏ khỏi dòng chính của xã hội, ép đi tị nạn, tới bỏ tù tùy tiện...

Ngày 4/6/1989: So sánh Ba Lan và Trung Quốc

Các thủ lĩnh sinh viên Thiên An Môn đang ở đâu?

Tháng Giêng Đen 1991: Súng nổ làm vỡ Liên Xô

Nhưng cũng cần phải chỉ ra rằng, trong chính trị Việt Nam hiện đại, chưa xảy ra cuộc đàn áp tập thể nào quy mô và đẫm máu như sự kiện Thiên An Môn.

Anh cũng nhận ra có sự thay đổi trong mức độ kiểm duyệt tin tức về Thiên An Môn ở Việt Nam.

"...bây giờ thì chúng ta đã thấy báo chí nhà nước đăng tin về sự kiện này, ngoài ra, sự phổ biến của internet cũng khiến cho công tác kiểm duyệt gặp khó khăn hơn trước."

Tuy nhiên, sinh viên Việt Nam không được tiếp cận với triết học một cách đầy đủ, theo Sơn.

"Trong khi thế giới triết học mênh mông là vậy, thì tất cả những gì sinh viên Việt Nam được học chỉ là một phạm vi rất hẹp xung quanh quan điểm về chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản của Marx và Lenin. Ngoài ra, sinh viên phải tin vào những gì họ được dạy, chứ không được khuyến khích phê phán, hay phản biện."

"Việc sinh viên Việt Nam được tiếp cận với internet, từ đó tiếp xúc với các luồng tư tưởng và thông tin khác, như sự kiện Thiên An Môn, hay các giá trị tự do, dân chủ, nhân quyền là một điều tích cực. Tùy vào sự quan tâm của mỗi người mà mức độ khai sáng sẽ khác nhau, nhưng chí ít, là các bạn sẽ có được cái nhìn với nhiều hơn một góc độ, để rồi tự mình đặt câu hỏi, tự mình tìm kiếm tri thức."

Không thể để xảy ra một thảm sát Thiên An Môn ở Việt Nam

"Chúng tôi không thể để xảy ra một cuộc thảm sát Thiên An Môn xảy ra ở Việt Nam và chúng tôi phải cố gắng hết sức có thể để học hỏi từ nó," Trịnh Hữu Long nói.

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Sinh viên Việt Nam chưa quan tâm đến đấu tranh dân chủ như những sinh viên Trung Quốc thập niên 80?

"Tôi tin tưởng mạnh mẽ rằng tinh thần của phong trào Thiên An Môn sẽ mãi truyền cảm hứng không chỉ ở Việt Nam và ở những quốc gia khác trên thế giới, bởi chỉ từ việc học hỏi từ nó, chúng ta có khiến phong trào dân chủ quốc tế mạnh mẽ hơn và tốt đẹp hơn."

Còn với Nguyễn Trường Sơn, nhìn theo thực tế, Việt Nam không cần một Thiên An Môn và cũng khó để nó có thể xảy ra.

"Không ai muốn có đàn áp, thiết quân luật, và thảm sát cả. Điều này phụ thuộc rất nhiều vào chính phủ Việt Nam.

"Về mặt thực tế, với tình hình hiện tại, khi sinh viên và dân chúng ở Việt Nam không tỏ ra mặn mà với dân chủ như người Trung Quốc đã từng hồi năm 1989, thì rõ ràng là sẽ không có một phong trào dân chủ lớn nào xảy ra ở Việt Nam trong tương lai gần cả."

Bản quyền hình ảnh AFP
Image caption Đêm thắp nến ở Hong Kong 04/06/2019 tưởng niệm Thiên An Môn quy tụ chừng 180 nghìn người (theo ban tổ chức), một con số chưa có với cho bất cứ cuộc xuống đường nào ở VN gần đây vì dân chủ

Chủ đề liên quan

Tin liên quan