GS. Ngô Đức Thịnh, 'Người đặt nền móng và đột phá trong Văn hóa học VN'

  • Quốc Phương
  • BBC News Tiếng Việt

Nhà nghiên cứu dân tộc học và văn hóa học của Việt Nam thường được nhắc đến nhiều với công trình nghiên cứu về đạo thờ Mẫu, bên cạnh nhiều công trình khác, Giáo sư Ngô Đức Thịnh, vừa qua đời ở tuổi 76 hôm 06/6/2020.

Bình luận với BBC News Tiếng Việt hôm 08/6 về sự nghiệp và di sản của ông, Tiến sỹ Mai Thanh Sơn, người có luận án tiến sỹ sử học, chuyên ngành Dân tộc học, được phản biện bởi Giáo sư Ngô Đức Thịnh nhiều năm về trước, nói về người mà ông tự nhận là "bậc thầy" của mình:

"Giáo sư Ngô Đức Thịnh xuất thân là một nhà dân tộc học, trước khi đi Nga để làm luận án Phó Tiến sỹ (sau này chuyển thành Tiến sỹ), ông đã có những nghiên cứu rất sâu về các tộc người ở Lào, cụ thể là người Khơ-mú, có những nghiên cứu về các tộc người ở Việt Nam.

"Năm 1975-76, ông đi Nga bảo vệ luận án phó tiến sỹ ở bên đó, đến năm 1980 ông về nước và chuyển qua làm việc ở Viện Nghiên cứu Văn hóa. Ông dành rất nhiều năm để làm tư liệu, ông là một người làm tư liệu rất kỹ. Với khả năng sử dụng ngoại ngữ là tiếng Nga và tiếng Anh, ông làm được khá nhiều tài liệu dịch, đọc được khá nhiều tài liệu nước ngoài.

"Đến đầu những năm 1990, ông bắt đầu xuất bản và những xuất bản đầu tiên của ông là về văn hóa vật chất, cụ thể là trang phục dân tộc ở Việt Nam hoặc công cụ sản xuất, phân loại dưới góc độ loại hình học v.v… Qua các công trình này, ông viết khá kỹ về trang phục của các dân tộc ở Việt Nam và các loại hình công cụ sản xuất.

'Bước chuyển và lập nền tảng'

Theo Tiến sỹ Mai Thanh Sơn, người từng có nhiều năm làm việc tại Ủy Ban Khoa học Xã hội Việt Nam, nay là Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, khi chuyển sang làm việc ở Viện Nghiên cứu Văn hóa và có một thời gian dài, khoảng 5 năm, Giáo sư Ngô Đức Thịnh làm Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Dân gian, nay gọi là Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa, và ông đã có bước chuyển từ dân tộc học sang nghiên cứu văn hóa học nhiều hơn, bên cạnh khảo cứu các lý thuyết về nghiên cứu văn hóa.

"Ông bắt đầu cho ra đời các công trình nghiên cứu quan trọng mà cho đến bây giờ vẫn là nền tảng và là cơ sở mà rất nhiều nghiên cứu sinh vẫn còn phải tham khảo khi làm luận án về văn hóa học, thí dụ như phân vùng văn hóa Việt Nam, đặc biệt ông có bài viết rất hay về lễ hội văn hóa dân gian, một loại hình văn hóa dân gian tổng thể.

Chụp lại hình ảnh,

Giáo sư Ngô Đức Thịnh có nhiều công trình nghiên cứu rất giá trị về lễ hội văn hóa dân gian

"Những công trình nghiên cứu ấy bắt đầu đặt nền móng cho một lối nhìn mới về nghiên cứu văn hóa học, tức là anh không thể tách biệt văn hóa ra khỏi các cấu trúc khác. Ông được cho là chịu ảnh hưởng một phần của Cấu trúc luận, đặc biệt bởi lý thuyết của Levi Strauss, đồng thời kết hợp với định hướng nghiên cứu kỹ lưỡng theo cách của người Nga mà vốn nổi tiếng bởi việc làm tư liệu và mô tả rất là kỹ.

"Khi ông làm Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, ông bắt đầu đặt nền móng cho các hướng nghiên cứu bắt đầu du nhập từ phương Tây vào, trong đó có những lĩnh vực nghiên cứu về văn hóa và tộc người các dân tộc Việt Nam và nghiên cứu luật tục của các tộc người thiểu số Việt Nam.

Chụp lại hình ảnh,

"GS Ngô Đức Thịnh đặt nền móng cho các hướng nghiên cứu bắt đầu du nhập từ phương Tây vào, trong đó có những lĩnh vực nghiên cứu về văn hóa và tộc người các dân tộc Việt Nam"

"Và đồng thời giai đoạn này, Giáo sư Thịnh gợi ý với các nhà dân tộc học Việt Nam đổi mới nghiên cứu dân tộc học, đặc biệt các nhà nghiên cứu văn hóa học cần phải đổi mới nghiên cứu văn hóa, tức là tiếp cận theo góc nhìn phương Tây, tức là chấp nhận đa dạng văn hóa và nhìn nhận văn hóa như những hiện tượng tổng thể v.v…"

'Tổ chức những lớp học đầu tiên'

Theo Tiến sỹ Mai Thanh Sơn, Giáo sư Ngô Đức Thịnh là người có đóng góp lớn trong việc đặt nền móng đào tạo cho những lứa các nhà nghiên cứu trẻ sau này và ở thế hệ tiếp theo, trong bối cảnh mới đó hướng tới sự đổi mới trong nghiên cứu chuyên ngành mà ông theo đuổi.

"Giáo sư Thịnh còn là người đã tổ chức ra những lớp học đầu tiên nhằm đổi mới nghiên cứu văn hóa và cho những nghiên cứu viên của Viện của ông, cũng như các học viên đang được đào tạo, khi ấy chưa có Học viện Khoa học Xã hội như bây giờ mà viện nào đào tạo cho ngành đó, khi ông đề nghị mở một lớp đào tạo cao học về văn hóa học mà tôi nhờ là lớp đầu tiên có 12 người.

"Điều đặc biệt là lớp học ngày có rất nhiều con em Tây Nguyên, có một số bạn như thế là người dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên ra học, để họ học về thì nghiên cứu về chính tộc người của mình. Đặc biệt là lứa đã học ở Đại học Tổng Hợp Hà Nội ra, như PGS Nguyễn Thị Phương Châm, bây giờ là Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, PGS. Phạm Quỳnh Phương, rồi Tiến sỹ Hoàng Cầm mà bây giờ đang làm Viện phó Viện Nghiên cứu Văn hóa v.v… và một loạt các nhà nghiên cứu trẻ khi đó được cho đi học ở nước ngoài, mà chủ yếu là để tiếp cận những phương pháp, góc nhìn mới về văn hóa.

"Từ đó mới hình thành nên bộ môn gọi là Nhân học Văn hóa, Nhân học Xã hội bây giờ ở Việt Nam, thông qua đó có thể thấy Giáo sư Ngô Đức Thịnh là người có những đóng góp rất lớn trong việc đào tạo như thế."

Giới nghiên cứu văn hóa học và văn hóa dân gian của Việt Nam còn ghi nhận và đánh giá cao những công trình mà Giáo sư Ngô Đức Thịnh tổ chức nghiên cứu về tập quán pháp, hay luật tục của Việt Nam, sau đó là sử thi Tây Nguyên, vẫn theo Tiến sỹ Mai Thanh Sơn.

"Cũng trong thời kỳ này, ông in một loạt những tác phẩm liên quan đến tập quán pháp, đến luật tục của Việt Nam và các tộc người thiểu số Việt Nam, tiếp theo đó, ông là người xin tài trợ, kinh phí nhà nước tổ chức sưu tầm, nghiên cứu sử thi Tây Nguyên, mà ngày nay toàn bộ Bộ Sử thi đó đã được xuất bản. Đấy là vài trong số những đóng góp nổi bật đáng được ghi nhận của Giáo sư trong việc tổ chức nghiên cứu."

'Đột phá và có sức lan tỏa'

Cũng trong giai đoạn này, Giáo sư Ngô Đức Thịnh còn có thêm một bước chuyển nữa, khi ông tập trung vào nghiên cứu đạo thờ Mẫu.

Tiến sỹ Sơn nói với BBC:

"Về cá nhân, thời kỳ đó, ông chuyển mạnh sang để nghiên cứu đạo thờ Mẫu mà sau này ông gọi chung là 'đạo Mẫu' mà ông đã in bộ về đạo Mẫu được tái bản rất nhiều lần.

"Nói chung về những xuất bản phẩm của Giáo sư Thịnh và đặc biệt một số chủ ý, một số ý tưởng nghiên cứu dù có thể có một số điểm gây tranh cãi, chẳng hạn như khi ông nói về Quốc Tổ như một đặc điểm rất riêng của Việt Nam, rồi đạo Mẫu như một thứ đạo, mà trước đó Giáo sư Đặng Nghiêm Vạn đã nói đến câu chuyện 'đạo thờ cúng tổ tiên' của Việt Nam, mà bây giờ đến đó Giáo sư Thịnh lại đưa ra khái niệm mới về 'đạo Mẫu', thì đó là một chuyện trong nhiều chuyện gây tranh cãi, thì trong học thuật, đó vẫn được cọi là một sự đột phá.

"Sự đột phá này đặt nền tảng cho một hướng nghiên cứu mới và sau đấy có rất nhiều người đi theo hướng nghiên cứu đó, đặc biệt về Hát văn, hầu Đồng, rồi những chuyện lên Đồng trong đạo thờ Mẫu.

Chụp lại hình ảnh,

Giáo sư Ngô Đức Thịnh được đánh giá là học giả hàng đầu trong nghiên cứu Đạo Mẫu

"Theo tôi biết, thì đã có cả chục nghiên cứu, cả chục luận án tiến sỹ là làm về vấn đề đó, trong đó có cả luận án của nghiên cứu sinh nước ngoài người Hàn Quốc mà làm về tục lên Đồng ở Hà Nội, rồi mới đây nhất, có nghiên cứu sinh đã làm luận án về tục lên Đồng ở Nha Trang v.v… đó là một luận án Tiến sỹ mà tác giả cũng đã xuất bản thành sách v.v…

"Như vậy có thể nói những nghiên cứu của Giáo sư Ngô Đức Thịnh có sức lan tỏa và theo cá nhân tôi đánh giá, trong thế hệ các nhà khoa học về dân tộc học và văn hóa học thứ ba ở Việt Nam, tức là sau Giáo sư Nguyễn Văn Huyên là thế hệ thứ nhất, tiếp theo là các Giáo sư, học giả như Phan Hữu Dật, Đặng Nghiêm Vạn, Mạc Đường, Vương Hoàng Tuyên là thế hệ thứ hai, thì trong thế hệ thứ ba, Giáo sư Thịnh là người thành công nhất."

'Vẫn miệt mài trên giường bệnh'

Theo Tiến sỹ Mai Thanh Sơn, Giáo sư Ngô Đức Thịnh thực sự là một tấm gương trong lao động khoa học khi trong suốt mười năm qua phải chống chọi với bệnh nặng, ông vẫn không ngừng nghỉ lao động sáng tạo và nghiên cứu khoa học, ngay cả khi phải nằm trên giường bệnh:

"Mấy ngày hôm nay tôi rất buồn vì nghe tin Giáo sư Thịnh qua đời, mặc dù tôi không là 'học trò ruột' của Giáo sư, nhưng tôi cũng từng được Giáo sư phản biện luận án Tiến sỹ ở cấp cơ sở cho tôi.

"Dù không được học ông như các 'trò ruột' khác, nhưng qua thời gian đó, tôi cũng học được ông rất nhiều từ các nhận xét, phê bình khoa học của ông," Tiến sỹ Sơn chia sẻ kỷ niệm cá nhân của mình với Giáo sư Ngô Đức Thịnh.

"Đặc biệt khi tôi mới ra trường trong những năm tháng đầu tìm việc, chính Giáo sư Thịnh, người mà tôi vẫn gọi thân mến là 'chú Thịnh' đã giúp tôi rất nhiều.

"Ông bảo Sơn về đây làm tư liệu cho chú, và thế là tôi đã trở thành một trợ lý tư liệu cho Giáo sư và qua suốt thời gian dài đó, tôi cũng đã học hỏi được rất nhiều về ông, kể cả thời gian tôi được tham gia làm một dự án ở Hà Nội với ông.

"Suốt niều năm qua, đăc biệt là 6-7 năm trở lại đây, ông chống chọi với bệnh thận, phải chạy thận, nhiều lúc phải nằm viện, ông vẫn làm việc, vẫn thức đêm thức hôm, làm việc không ngơi nghỉ, ở đâu có nghiên cứu, điền dã, hội thảo là ông vẫn không ngại ngần lên đường tới nơi để đóng góp.

"Cuộc đời của ông thực ra cũng có nhiều sự vất vả, nghiệt ngã, nhưng ông vẫn luôn cống hiến và làm việc, sẵn sàng xếp nhiều thứ sang một bên. Với tôi, tôi luôn tự xem mình như một người học trò của ông."

Giáo sư Ngô Đức Thịnh sinh năm 1944 tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, ông tốt nghiệp khóa đầu chuyên ngành về Dân tộc học, thuộc Khoa Lịch sử, Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) khóa 1963-1967, theo các báo Việt Nam.

Sau khi tốt nghiệp, ông về làm việc tại Viện Dân tộc học, thuộc Ủy ban Khoa học Xã hội (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam).

Từ 1976-1980, ông được cử đi học nghiên cứu sinh tại Nga, thuộc Liên Xô cũ. Sau khi bảo vệ thành công Luận án Phó Tiến sỹ, (sau được công nhận chung là tiến sĩ) vào năm 1980, ông về làm việc ở Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, rồi đảm nhiệm chức vụ Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa từ năm 1994 cho đến khi nghỉ hưu.

Từ năm 2008 đến nay, ông là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam (trực thuộc Hội Di sản Văn hóa Việt Nam)..

Giáo sư Ngô Đức Thịnh là ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia và Phó Chủ tịch Hội đồng Folklore châu Á. Ông nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2017, vẫn theo truyền thông nhà nước.

Sinh thời Giáo sư Ngô Đức Thịnh từng có nhiều lần đóng góp cho các chương trình thời sự, các chuyên đề về văn hóa, xã hội, tôn giáo với BBC News Tiếng Việt.

Trong đó, có lần ông lên tiếng quan ngại hay phê phán hiện tượng được cho là có cơ sở "tôn giáo, tín ngưỡng" làm ăn kinh doanh "vụ lợi" ở Việt Nam', ông nói với BBC:

"Nguồn thu là rất lớn. Có những cơ sở có thể thu tới ba bốn chục tỷ một năm, không thể tưởng tượng nổi. Rõ ràng chính cơ sở đó vụ lợi."

Một số bài BBC phỏng vấn Giáo sư Ngô Đức Thịnh: