Quanh việc biên tập viên VTV gọi gánh hàng rong là 'ký sinh trùng'

  • Bùi Thư
  • BBC News Tiếng Việt
BTV Anh Quang dùng từ "sống ký sinh trùng" trong "Bản tin tài chính" phát sóng ngày 17/8 trên VTV1

Nguồn hình ảnh, Chụp màn hình

Chụp lại hình ảnh,

BTV Anh Quang dùng từ "sống ký sinh trùng" trong "Bản tin tài chính" phát sóng ngày 17/8 trên VTV1

Dư luận hai ngày nay gay gắt lên án việc biên tập viên Nguyễn Anh Quang của VTV1 dùng từ "sống ký sinh trùng" để nói về những gánh hàng rong trong bản tin tài chính sóng ngày 17/8.

Biên tập viên Anh Quang nói: "Dịch Covid-19 đã khiến cho những con phố du lịch hay chủ yếu là phục vụ khách nước ngoài tại TP HCM trở nên tiêu điều. Khi những con phố không còn sức sống thì những gánh hàng rong - vốn được xem là sống ký sinh trùng lên trên những con phố này sẽ tồn tại ra sao?".

Gần như ngay sau đó, dân mạng ồn ào lên án cách dùng từ "ký sinh trùng", cho đây là lối nói xúc phạm, xem thường người bán hàng rong, một thành phần kinh tế của đất nước.

Anh Quang sau đó xin lỗi trên Facebook cá nhân: "Do sơ suất, tôi đã đọc nhịu một câu dẫn khiến khán giả xem truyền hình bị hiểu sai nội dung muốn truyền tải, gây ra những sự phản cảm không đáng có. Đây hoàn toàn là sai sót của cá nhân tôi trong quá trình truyền tải thông tin tới khán giả. Trong khi nội dung của phóng sự là góc nhìn chia sẻ, đồng cảm với những người bán hàng rong vất vả mưu sinh, chứ không có bất kỳ một ý coi thường nào. Hiện cá nhân tôi đã viết bản tường trình và nhận các hình thức xử lý kỷ luật của cơ quan. Một lần nữa tôi mong nhận được sự lượng thứ của quý vị khán giả".

Sau đó, biên tập viên này đóng trang Facebook Wang Phố Cổ của mình.

Dư luận nói gì?

Trên Facebook cá nhân, nhà báo Hoàng Hải Vân viết: "câu chuyện trên VTV hoàn toàn không phải là một chuyện nhỏ, càng không nên coi là một 'tai nạn nghề nghiệp' của công chức vì từ vô lễ với dân dẫn đến hành dân chỉ là một bước rất ngắn".

Ông Hoàng Hải Vân cho rằng việc nhờ người khác đăng lời xin lỗi là "hành vi vô lễ khác":

"Biên tập viên này có tên tuổi, nhưng lời xin lỗi được cho là của bạn ấy (do một đồng nghiệp của tôi chuyển tới) trên Facebook bằng một cái tên hoàn toàn khác, trong lời xin lỗi này bạn ấy còn bảo là do mình nói 'nhịu'. Lên sóng nói lời miệt thị dân thì công khai danh tính, còn xin lỗi thì vừa giấu tên vừa không thành khẩn. Đã nói lời vô lễ với dân, lại 'xin lỗi' bằng một hành vi vô lễ khác. Nhưng chuyện của bạn này không đáng nói, tôi cũng không bài bác cá nhân. Lời trên chỉ để trả lời các bạn nói về tai nạn nghề nghiệp thôi".

Trả lời BBC News Tiếng Việt ngày 18/8, cựu thư ký tòa soạn báo Tuổi Trẻ, nhà báo Ngọc Vinh nói:

"Có nhiều loại lỗi nghề nghiệp, và đây là lỗi về cách viết sai, đọc sai. Vì theo phóng sự nói về người hàng rong trên các phố Sài Gòn của VTV này, thì đơn giản là họ phản ánh công việc buôn bán của người hàng rong trong mùa dịch Covid-19".

"Tuy nhiên, theo tôi đây là lỗi cố tình. Vì sau khi thấy dư luận bày tỏ phẫn nộ vì phát thanh viên dùng từ ký sinh trùng cho người bán hàng rong thì lãnh đạo VTV cho sửa sai bằng cách bỏ giọng đọc của Anh Quang để thay bằng giọng đọc của một phát thanh viên khác. Cậu này thay từ ký sinh trùng bằng từ ký sinh. VTV đã sửa sai bằng cách gọi những người bán hàng rong là những người sống ký sinh thay vì gọi họ là ký sinh trùng trước đó. Cả hai cách gọi đều tệ như nhau vì đều hàm ý miệt thị người bán hàng rong. Theo tôi, chỉ cần dùng từ 'sống nhờ' là được".

Nguồn hình ảnh, Chụp màn hình

Chụp lại hình ảnh,

Bài viết và video trên VTV về gánh hàng rong được xem là nét đẹp của Hà Nội.

Cũng có một số người cảm thông với lời xin lỗi trên. Ông Đức Hiển, Phó tổng biên tập báo Pháp Luật TP HCM, viết trên Facebook cá nhân:

"Mình đã xem bản tin, và tin rằng VTV1 không có lý do gì để xúc phạm hay hàm ý xúc phạm khán giả bởi nội dung bản tin là nêu sự nhọc nhằn khó khăn của họ. Sự cố kỹ thuật ấy rõ ràng tai hại, gây ra sự giận dữ cho công chúng và trước mắt bạn ấy phải trả giá khá chát. Mình tin lời xin lỗi ấy. Thật đáng tiếc! Với tư cách cá nhân mình - một khán giả, mình tha lỗi!".

Trao đổi với BBC News Tiếng Việt ngày 18/8, dịch giả Nguyễn Việt Long phân tích:

"Ký sinh trong sinh vật học là cách thức mà những loài vật sống trên cơ thể sinh vật khác, lấy chất dinh dưỡng từ các sinh vật đó để sống. Từ nghĩa gốc này mà dân gian dùng với nghĩa bóng, ví von là 'ăn bám, sống gửi' chứ không phải nghĩa đen như trong sinh vật học, nên có sắc thái tiêu cực. Tất nhiên những người bán hàng rong họ phải tự mưu sinh chứ không ăn bám ai cả, do đó không nên ví như vậy".

Có ý kiến cho rằng lối nói của BTV trên chỉ là phép ẩn dụ, hoặc từ 'ký sinh' đã được dùng sai ngữ nghĩa. Cụ thể, trên trang cá nhân của mình, nhà nghiên cứu sử học Trương Thái Du viết:

"Nhìn vào ngữ cảnh thì thấy ngay biên tập viên viết 'sống ký sinh', phát thanh viên bị nhịu miệng thành 'sống ký sinh trùng'. Viết đúng phải là 'ký sinh" và nó hoàn toàn không mang nghĩa xấu vì sinh 生 = sống và ký 寄 = send; depend; entrust. Như vậy "sống ký sinh" trong clip của VTV mang nghĩa sống nhờ vào con phố du lịch. Học thuật vô sản trước kia vốn phê phán mạnh mẽ các giai cấp ký sinh không làm ra của cải trong xã hội, nhân tiện bóp méo luôn tự nghĩa ký sinh".

Nguồn hình ảnh, Getty Images

Chụp lại hình ảnh,

Gánh hàng rong đại diện cho kinh tế vỉa hè của Việt Nam.

Ông Long nhận định: "Xét về cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng thì cho dù dùng theo lối ẩn dụ hay văn hoa cũng không đúng".

"Cần phân biệt sắc thái mà đa số người Việt hiểu và đang dùng, chứ không phải truy từ nguyên chữ Hán rồi bảo không có nghĩa xấu vì có nhiều từ nghĩa và sắc thái đã đi xa khỏi nghĩa từ nguyên ban đầu".

"Có lẽ người nói muốn nói những người bán hàng rong sống nhờ vào con phố du lịch? Như thế cũng không hẳn là sống ký sinh, một hình thức sống phụ thuộc hoàn toàn vào ai đó hay cái gì đó bên ngoài. Nhờ khác với ký sinh ở mức độ phụ thuộc hay tận dụng hoàn cảnh. Dùng như vậy không chính xác về ngữ nghĩa và không hay (có ý khinh thị) về sắc thái", ông Long nói thêm.

VTV né tránh trách nhiệm?

Việc biên tập viên nói sai là một chuyện, nhưng điều khiến nhiều người chỉ trích là cách hành xử của Đài truyền hình quốc gia Việt Nam. Cho đến bây giờ, chưa có lãnh đạo nào của VTV lên tiếng xin lỗi về vụ việc và điều này gây ra khủng hoảng truyền thông.

Có người đưa ý kiến nguyên tắc xin lỗi là sai ở đâu thì xin lỗi ở đó: sai trên nền tảng truyền hình thì xin lỗi trên truyền hình, sai trên báo thì đính chính trên báo. Vì thế, dù BTV đã có lời xin lỗi nhưng xin lỗi trên trang cá nhân và VTV vẫn im tiếng cho tới bây giờ là không thỏa đáng.

Nhà báo Hoàng Hải Vân nhận xét:

"Tôi biết đây hoàn toàn không phải quan điểm của VTV. Dù là một tai nạn nghề nghiệp không mong muốn, nhưng đã phát lên sóng quốc gia thì lãnh đạo VTV phải chịu trách nhiệm, thậm chí người đứng đầu nhà nước cũng phải chịu trách nhiệm, vì VTV là tiếng nói của Nhà nước. Chừng nào lãnh đạo VTV chưa xin lỗi dân trên sóng truyền hình quốc gia thì chừng đó lãnh đạo VTV vẫn gián tiếp thừa nhận những lời lẽ xúc phạm dân này không trái với quan điểm của mình".

Nhà báo Ngọc Vinh nói với BBC:

"Phát thanh viên Anh Quang xin lỗi là điều tốt, nhưng là xin lỗi trên Facebook của cậu ta chứ không phải xin lỗi trên màn hình của VTV. Điều này khiến dư luận không vừa lòng, họ đòi hỏi lãnh đạo VTV phải đích thân xin lỗi trên VTV, vì cho rằng không chỉ phát thanh viên mà cả lãnh đạo VTV cũng có lỗi vì kịch bản phát thanh phát hình đã được xét duyện qua nhiều tầng nấc lãnh đạo của đài, sau khi đã sửa sai mà như không sửa. Tôi đồng tình với đòi hỏi này".

"VTV là đài truyền hình quốc gia sống bằng tiền thuế của nhân dân. Người bán hàng rong chính là nhân dân, góp thuế cho nhà nước chu cấp cho VTV. Vậy mà VTV lại đi miệt thị người bán hàng rong là 'ký sinh trùng' và 'sống ký sinh'. Ai nghe cũng nổi giận huống gì một nhà báo như tôi. Theo tôi, các nhà báo được sinh ra không phải để miệt thị nhân dân mà là bảo vệ họ. Vì vậy, VTV đã sai. Sai nhưng cố chấp và sửa sai như không sửa. Họ phải chịu trách nhiệm về điều đó trước nhà nước và trước nhân dân. Hiện nay, nhân dân nói chung, người bán hàng rong nói riêng, đang chờ VTV xin lỗi họ", ông nêu quan điểm.

Nguồn hình ảnh, Trung Dũng

Chụp lại hình ảnh,

Gánh hàng rong ở góc phố TP HCM

Theo số liệu của chính phủ Việt Nam, ngân sách cấp cho VTV năm 2019 là hơn 248 tỉ đồng.

Trên Facebook cá nhân, ông Võ Xuân Sơn cũng cho rằng lỗi này thuộc về VTV:

"Vấn đề mà người ta đang phản đối sau câu phát biểu 'ký sinh trùng' của BTV Anh Quang không chỉ là giận dữ với cá nhân BTV Anh Quang, mà là với VTV. VTV không có bất cứ động thái nào xin lỗi về sai sót này. Khi BTV Anh Quang nói trên VTV, thì anh ấy đã không còn là cá nhân… mà anh ấy đang đại diện cho một đài truyền hình lớn nhất Việt Nam".

"Có vẻ như VTV không hiểu được điều đó. Đây cũng không phải lần đầu tiên mà nhân viên của VTV có sai sót tương tự xảy ra trên sóng VTV, càng không phải lần đầu tiên VTV không đứng ra xin lỗi về những sai sót của đài mình. Tôi nghĩ, người nào đó quản lí VTV cần được giáo dục lại, về tính trách nhiệm, về liêm sỉ".

Ông Nguyễn Hà Nam, trưởng ban thư ký biên tập của Đài Truyền hình Việt Nam, trả lời Tuổi Trẻ Online nói biên tập viên Anh Quang - người đọc bản tin nói trên - đã có lời xin lỗi chính thức tới khán giả trên trang cá nhân và đài cũng sẽ có hình thức xử lý đối với lỗi này.

Có ý kiến cho rằng, cách trả lời này của ông Nguyễn Hà Nam cho thấy lỗi lầm đang được đổ lên cá nhân biên tập viên và nhà đài đang phủi bỏ trách nhiệm.