'Hai nhóm tự nhận đại diện NXB Tự do' sau khi Phạm Đoan Trang bị bắt

Pham Doan Trang, Liberal Publishing House

Sau khi nhà báo bất đồng chính kiến Phạm Đoan Trang bị bắt tháng 10/2020, những người ủng hộ phong trào 'khai dân trí' của NXB Tự do -nơi Trang là đồng sáng lập - dường như bị bỏ lại với 1 NXB 'hoang vắng'.

Trong thời gian đầu sau khi Phạm Đoan Trang đi tù, không có nhiều tin tức từ NXB, không có sách mới được giới thiệu. Dường như không ai biết số phận NXB này đi về đâu.

Chỉ tới gần đây, khi chính quyền VN thông tin việc bắt giữ một cộng tác viên của NXB Tự do, ông Nguyễn Bảo Tiên, mới có tiếng nói từ NXB này.

Trong thông cáo gửi BBC ngày 6/5/2021, đại diện NXB Tự do khẳng định ông Bảo Tiên là cộng tác viên, yêu cầu chính quyền trả tự do cho ông, và kêu gọi quốc tế giúp đỡ.

Trên website chính thức của NXB thời điểm nói trên cũng đăng thông báo tương tự.

Đây là một điều khá 'mới', nếu biết rằng sau khi Phạm Đoan Trang bị bắt rạng sáng 7/10/2020, website của NXB Tự do không thấy đăng thông cáo nào.

Hai ngày sau, Facebook của tổ chức này đăng bài "Phát hành sách của Phạm Đoan Trang để lan tỏa tinh thần của Phạm Đoan Trang". Trong đó giới thiệu lại một số cuốn sách do Phạm Đoan Trang viết, và đề cập việc bà mới bị bắt giữ.

Điều đáng nói là sau sự việc ông Bảo Tiên, lộ ra việc có hai 'phe' nhận là đại diện của NXB Tự do.

Cụ thể, ngày 16/5/2011, một cộng sự và đại diện pháp lý của bà Phạm Đoan Trang là bà Hoa Nguyễn ở Úc, gửi cho BBC thông cáo khẳng định ông Bảo Tiên không phải là thành viên của NXB Tự do, và cái gọi là NXB Tự do hiện nay không phải là NXB trước đây thời Phạm Đoan Trang còn hoạt động.

Vậy đâu là sự thật?

Ai đang phụ trách NXB Tự do?

Nhà xuất bản Tự do là một tổ chức dân sự không được Việt Nam công nhận.

Báo Công an Nhân dân năm 2020 gọi Nhà xuất bản Tự do là "một tổ chức dân sự trá hình, hoạt động "chui", chuyên xuất bản, in ấn và phát hành các ấn phẩm có nội dung tiêu cực, xuyên tạc, kích động bạo lực, chống phá Đảng, Nhà nước".

Hiệp hội Xuất bản Quốc tế (IPA) đã trao giải thưởng Prix Voltaire năm 2020 cho Nhà xuất bản Tự do. Nhưng như độc giả sắp biết khi đọc bài này, giờ đây IPA cũng không rõ ai đại diện cho NXB Tự do.

Trông thông cáo, bà Hoa Nguyễn nói bà đại diện cho các cộng sự cũ của NXB Tự do thời Phạm Đoan Trang, khẳng định từ sau 12/7/2020, NXB đã không còn tồn tại, do 10/11thành viên rời tổ chức, trong đó có Phạm Đoan Trang.

Thông cáo cũng nói tên ông Nguyễn Bảo Tiên không xuất hiện trong bất cứ tài liệu lưu trữ, kê khai nào của NXB Tự do, và việc NXB Tự do hiện nay xác nhận sự tham gia của ông Bảo Tiên là đi ngược lại 'nguyên tắc tối thượng của NXB là bảo mật thông tin thành viên, và do vậy 'đáng ngờ'.

"Nếu gia đình anh Nguyễn Bảo Tiên cần hỗ trợ phí luật sư, xin hãy liên hệ với cá nhân tôi," bà Hoa cho biết trong thông cáo.

NXB Tự do hiện nay đã không hề lên tiếng vụ việc Phạm Đoan Trang bị bắt, bà Hoa nói thêm.

Thông cáo do bà Hoa Nguyễn gửi đi cũng kêu gọi những người đang hợp tác và ủng hộ NXB Tự do hiện nay "nên cân nhắc sự an toàn của mình."

Theo bà Hoa Nguyễn, lý do ra thông cáo vào thời điểm này là vì các cộng sự cũ nhận thấy sau vụ việc ông Bảo Tiên, cần ngăn các 'nguy hiểm và thiệt hại xảy ra với những người khác' liên quan đến NXB Tự do hiện thời.

Thông cáo của bà Hoa Nguyễn cũng cho hay giải thưởng tiền mặt Prix Voltaire của Hiệp hội NXB Quốc tế (IPA) trao cho NXB Tự do vì đã 'dũng cảm thực hiện quyền tự do biểu đạt' năm 2020 đã bị chính tổ chức này 'treo' do có tranh chấp nội bộ.

IPA 'treo' giải thưởng của NXB Tự do

Để kiếm chứng thông tin, BBC liên hệ với ông James Taylor, Giám đốc Truyền thông của IPA.

Ông James cho hay việc tổ chức này quyết định 'treo giải thưởng tiền mặt vô thời hạn' đối với NXB Tự do là có thật.

"IPA thực sự đã thông báo rằng giải Prix Voltaire 2020 được trao cho NXB Tự do. Sau đó, chúng tôi đã có một buổi thảo luận tại Hội chợ sách Frankfurt tháng 10/2020 về tình hình Việt Nam, nơi Phạm Đoan Trang đã trình bày video về tình hình Việt Nam (ngay trước khi cô ấy bị bắt).

"Tuy nhiên, vào thời điểm diễn ra hội chợ sách, thông tin về mâu thuẫn nội bộ của NXB Tự do được đưa tới chúng tôi bởi hai phía, đều tự nhận mình là người đại diện hợp pháp của NXB Tự do.

"Ủy ban Tự do Xuất bản của IPA đã tìm cách giải quyết xung đột để có thể chuyển tiền thưởng, bằng cách nói chuyện với cả hai bên. Nhưng do không thể giải quyết được nên việc chuyển tiền thưởng bị đình chỉ vô thời hạn."

Ông James Taylor khẳng định IPA hiện nay không đứng về phía nào vì "bằng chứng chúng tôi thu thập được không cho phép".

Nhà xuất bản Tự do hiện nay nói gì?

Chụp lại hình ảnh,

Hình ảnh giao diện website của NXB Tự do hiện nay do một người bí danh Pacis Nguyễn nhận là đại diện

Trước những thông tin từ bà Hoa Nguyễn, đại diện NXB Tự do hiện thời, xưng bí danh là Pacis Nguyễn, thừa nhận ông là một trong bốn người sáng lập của NXB Tự do, từng cùng bà Đoan Trang và bà NPH phân phối, phát hành 2 cuốn 'Chính trị bình dân' và 'Học chính sách công qua chuyện đặc khu',

Ông Pacis Nguyễn nói ông là người nắm giữ "gần như tất cả các hoạt động từ kỹ thuật, in ấn, phát hành đến thiết kế và tài khoản của website, Facebook, Twitter, email, Instagram và tham gia vào việc kiểm soát sổ sách chi tiêu, tài chính của dự án."

Theo ông Pacis, vào lúc cao điểm hoạt động của NXB Tự do, có lúc có tới 30 thành viên và 100 cộng tác viên. Do nguyên tắc bảo mật nên "không một thành viên nào trong NXB biết hết toàn bộ các cộng tác viên."

Ông Pacis cũng khẳng định một lần nữa rằng ông Bảo Tiên là một cộng tác viên của NXB từ giữa tháng 8/2019 đến đầu tháng 10/2019 thì bị bắt.

Ông Pacsi nói từ lúc chưa thành lập đến khi "các sáng lập viên và thành viên quay lưng với NXB", ông vẫn cố duy trì hoạt động bằng "kinh phí cá nhân", và đã ra thông báo không bán sách, không kêu gọi ủng hộ, không gây quỹ trên website mới (do website cũ bị đánh sập).

Ông Pacis cho rằng "NXB Tự Do là một tổ chức xã hội chứ không thuộc sở hữu của cá nhân ai nên việc cô Trang và một số thành viên rời khỏi NXB không ảnh hưởng đến hoạt động của NXB", rằng công việc và vị trí của thành viên đó sẽ được chuyển giao cho người khác và hoạt động xuất bản vẫn được tiếp tục cho đến hôm nay.

Ông Pacis cũng khẳng định NXB Tự do 'chưa bao giờ tuyên bố giải thể', từ trước đến nay chỉ có duy nhất một Nhà xuất bản Tự do', và vẫn hoạt động với sứ mệnh "Tự do thông tin - lan toả tri thức".

Đến ngày 31/5, trong một email gửi BBC, một đại diện cùng nhóm của ông Pacis tại NXB Tự do khẳng định:

"Chúng tôi đang làm việc chặt chẽ với Luật sư nhân quyền quốc tế Kurtuluş Baştimar tại Hà Lan và một số cá nhân/tổ chức nhân quyền khác về vụ việc của cô Phạm Đoan Trang và anh Nguyễn Bảo Tiên, và đã trình báo cáo lên "Nhóm làm việc về việc bắt giữ tuỳ tiện của Liên Hiệp Quốc". Chúng tôi đang theo dõi, hỗ trợ và cập nhật kết quả.

Cần nói rõ, chúng tôi chỉ vận động cho tự do của anh Nguyễn Bảo Tiên chứ không vận động tài chính cho anh. Việc vận động tài chính, nếu cần, sẽ do gia đình anh thực hiện.

Về trường hợp của cô Phạm Đoan Trang, chúng tôi biết trước khi bị bắt, cô Trang đã ký một bản ủy quyền cho các tổ chức uy tín khác để họ đại diện cho cô trong trường hợp cô bị bắt. Chúng tôi tin tưởng và đã thấy rằng, họ đang làm rất tốt vai trò này."

Nói về bà Hoa Nguyễn, email của nhóm nói:

"Khi vụ việc tranh chấp tài chính xảy ra trong nội bộ NXB, bà Hoa Nguyễn tự nhận mình là luật sư, khiến cho bà Nguyễn Phương Hoa - người điều hành NXB lúc đó - và chúng tôi đã tin tưởng bà có khả năng làm trung gian hòa giải và giải quyết vụ việc dựa trên bằng chứng và chứng từ.

"Nhưng sau một thời gian làm việc, bà Hoa Nguyễn chỉ chứng tỏ bà là người đi đòi nợ thuê cho một nhóm người, chứ không phải là người có khả năng dùng lý trí thông thường và có đức tính công bằng, khách quan để phán xử vụ việc. Vì thế, chúng tôi đã chấm dứt làm việc tiếp với bà Hoa và vụ việc vẫn còn bỏ ngỏ cho đến nay. Cũng chính vì vấn đề này mà chúng tôi đề nghị tất cả các hoạt động tài chính phải dừng lại, bao gồm cả việc nhận giải thưởng IPA."

Nhóm này cũng khẳng định rằng trong khoảng thời gian từ tháng 08/2020 đến nay, nghĩa là từ sau khi bà Phạm Đoan Trang rời khỏi NXB, họ đã xuất bản 6 đầu sách mới với ấn bản ebook; hợp tác với trang quochoivn.org để giới thiệu và phổ biến 2 cuốn sách: Giải trình hiến pháp Việt Nam dân chủ 2021 và Hiến pháp Việt Nam dân chủ 2021, cũng với dạng ebook.

Ý kiến những người khác nói gì?

BBC không có điều kiện kiểm chứng các thông tin về mâu thuẫn nội bộ, đặc biệt là các cáo buộc gian lận, biển thủ tài chính liên quan đến một số cá nhân trong NXB Tự do thời bà Phạm Đoan Trang. Mặc dù các thông tin này đã được chính Phạm Đoan Trang đăng trên Facebook cá nhân ngày 19/7/2020 với tiêu đề "NGHỀ KINH DOANH DÂN CHỦ". Trong bài viết, bà Trang tố đồng sáng lập NPH đã lợi dụng đấu tranh dân chủ để kiếm chác bất chính.

Do thực tế hoạt động của NXB Tự do là bảo mật thông tin của thành viên, Phạm Đoan Trang là người duy nhất công khai, việc liên hệ với các thành viên cũ gặp nhiều trở ngại.

Một trong số những thành viên cũ hiếm hoi, anh Nick (bí danh), đồng ý trả lời BBC trong khi nói rằng anh đang phải 'tạm lánh' ở Việt Nam để tránh bị công an truy bắt.

Anh Nick cho hay:

"NXB Tự do thời của Phạm Đoan Trang có 11 thành viên chính. Do có mâu thuẫn trong nội bộ giữa bà Phạm Đoan Trang và bà NPH từ cuối 2019, một số cộng tác viên đã lác đác rời NXB. Giữa 2020, các thành viên còn lại cảm thấy trong nội bộ có vấn đề nên đồng loạt tuyên bố rời khỏi NXB. Tổng cộng 10/11 người đã rời NXB Tự do. Do đó, những tuyên bố sau này từ website và fanpage của NXB Tự do không đại diện cho NXB Tự do cũ."

Để có tiếng nói đa chiều, BBC liên hệ với nhà hoạt động Will Nguyễn, người từng phối hợp với Phạm Đoan Trang thực hiện Báo cáo Đồng Tâm.

Will Nguyễn cho BBC hay anh biết về mâu thuẫn nội bộ của NXB Tự do thời Phạm Đoan Trang.

Anh nói:

"Hơn một tuần trước khi bị bắt, Phạm Đoan Trang đã cảnh báo tôi một cách cá nhân rằng đừng làm việc với NXB Tự do nữa vì nó đã bị 'thâm nhập'."

Will Nguyễn tiết lộ chi tiết anh cho là đáng ngờ, khi anh nhận được tin nhắn từ Twitter của NXB Tự do nhưng kiểm tra lại với Phạm Đoan Trang thì được biết tin nhắn này gửi đi hoàn toàn độc lập với bà Trang.

"Phạm Đoan Trang nói với tôi đừng trả lời tin nhắn này và rằng bà NPH là người 'phản bội nhóm' và là 'nội gián'," Will Nguyễn thuật lại.

Vì lý do an toàn, Will Nguyễn cho hay đã dừng làm việc với NXB Tự do sau khi nhận được cảnh báo của Phạm Đoan Trang.

"Cài cắm nội gián là thủ thuật phổ biến của cộng sản Việt Nam. Chúng ta đã thấy điều này trong chiến tranh, khi miền Bắc cho người làm nội gián trong chính phủ miền Nam, gây ra mâu thuẫn nội bộ và bào mòn niềm tin giữa các thành viên, làm suy yếu tổ chức.

"Cách duy nhất để giúp NXB Tự do là nhanh chóng cô lập tổ chức này và bắt đầu một khởi đầu mới với các thành viên mà chúng tôi có thể tin tưởng 100%, đó là điều mà chúng tôi hiện đang làm," Will Nguyễn nói với BBC.

Phản hồi về lời của ông Will Nguyễn, email ngày 31/5 của nhóm tại NXB Tự do nói với BBC:

"Ông Will Nguyễn, là người đã từng giúp Nhà xuất bản Tự Do dịch một số nội dung qua tiếng Anh. Ông ta chỉ làm việc duy nhất với cô Phạm Đoan Trang và không có bất kỳ liên hệ nào với các thành viên khác của NXB. Bình luận của ông về bà NPH - cựu thành viên sáng lập của chúng tôi - là "nội gián'' và "phản bội nhóm'' là hoàn toàn sai sự thật và cố ý hạ thấp nhân phẩm của bà NPH.

"Bản thân ông là 1 nhà hoạt động được đào tạo, ông nên hiểu: Chúng tôi - những thành viên cũ và hiện tại - những người đấu tranh cho quyền tự do ngôn luận và quyền xuất bản ở Việt Nam, luôn rơi vào tình thế nguy hiểm. Chúng tôi có thể vào tù hay mất tích bất cứ lúc nào. Nếu ai đó chưa bị bắt, không có nghĩa là họ đã an toàn, án tù vẫn treo lơ lửng trên đầu họ. Chúng tôi hy vọng ông cần suy nghĩ thấu đáo trước khi phát biểu trước báo chí về các thành viên cũ và hiện tại của chúng tôi."

Nhà hoạt động Phạm Thanh Nghiên, bạn thân của Phạm Đoan Trang, khẳng định với BBC bà không phải là thành viên của NXB Tự do nhưng từng có hợp tác công việc.

Theo bà Nghiên, Phạm Đoan Trang là một trong 4 sáng lập viên và chịu trách nhiệm chính về nhân sự, vận động truyền thông, tài chính, xuất bản, viết sách, là 'linh hồn' của NXB Tự do. Trong khi việc quản lý trang web và quản lý tài chính do người khác đảm nhiệm.

"Có lẽ đó cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến các vấn đề của NXB Tự do, khiến Trang phải bạch hóa một số chuyện liên quan tới sự lũng đoạn của một trong những thành viên... Vụ tranh chấp về tài chính rút cuộc không giải quyết được mà phần thua thiệt thuộc về Đoan Trang và nhiều thành viên khác của NXB.

"Tính đến thời điểm tháng 7/2020, 10/11 thành viên rời khỏi tổ chức xã hội dân sự độc lập này. Trên thực tế, từ việc tuyên bố rút lui của Trang và của gần như tất cả các thành viên còn lại, NXB Tự do không còn tồn tại. " bà Nghiên nói.

Khi vụ việc ông Bảo Tiên xảy ra, bà Nghiên nói bà đã liên hệ với một số thành viên của NXB Tự do nhưng tất cả đều khẳng định ông này không phải là thành viên.

Bà Nghiên cũng đặt câu hỏi tại sao NXB Tự do hiện nay lên tiếng vụ ông Bảo Tiên nhưng không lên tiếng vụ Phạm Đoan Trang bị bắt.

Chụp lại video,

"Đồng Tâm có thể là một trong những lý do trực tiếp khiên Đoan Trang bị bắt"

'Vụ việc đáng tiếc cho phong trào dân chủ Việt Nam'

Quanh những lùm xùm của NXB Tự do, thành viên cũ, Nick nói với BBC rằng đây là vụ việc đáng tiếc đối với phong trào dân chủ Việt Nam khiến những người ủng hộ NXB bấy lâu nay bối rối và mất niềm tin.

"Tôi nghĩ rằng cần rút ra nhiều kinh nghiệm trong vấn đề này. Vấn đề là dân tộc tính của người Việt, khi mọi người làm việc cá nhân thì tốt nhưng khi làm việc nhóm thì chưa đoàn kết lắm.

"Khi làm trong nhóm thì lại hay xuề xòa, không có form chuẩn về những việc được và không được làm, chức năng của mọi người ra sao. Nên khi sự việc xảy ra thì tranh cãi về quan điểm, về tài chính, dễ gây mất lòng và tan rã. Như vậy rất đáng tiếc.

"Trước kia nhiều người mua sách, động viên, hỗ trợ NXB Tự do, nhưng sau khi lùm xùm tan rã, mọi người thoái trào, nản lòng.

"Trong tương lai các hội nhóm khác rồi có thể sẽ có lúc vấp phải vấn đề như NXB Tự do. Đó là điều khó tránh khỏi. Nó làm cho người ta mất niềm tin vào nhau và vào phong trào dân chủ ở Việt Nam. Điều này rất tệ hại," Nick nói với BBC.

Như trên đã nói, Hiệp hội Xuất bản Quốc tế (IPA) hiện không công nhận bên nào đang đại diện cho NXB Tự do. IPA nói với BBC rằng họ hy vọng tranh cãi có thể sớm giải quyết rõ ràng.