Gina Haspel và các vụ CIA 'tra tấn ở Thái Lan'

Gina Haspel phải đối mặt với những lời chỉ trích về vai trò trong quá khứ của bà ở CIA Bản quyền hình ảnh CIA
Image caption Gina Haspel phải đối mặt với những lời chỉ trích về vai trò trong quá khứ của bà ở CIA

Khi Gina Haspel được đề cử là người đứng đầu tiếp theo của CIA vào tháng 3, nó đã mở lại cuộc tranh luận về một thời kỳ u ám của lịch sử Hoa Kỳ gần đây - việc sử dụng các nhà tù bí mật ở nước ngoài để tra tấn các nghi phạm khủng bố.

Như phóng viên Đông Nam Á của BBC Jonathan Head đưa tin, sự chú ý hướng tới Thái Lan, một 'cơ sở đen' mà bà Haspel đã từng điều hành.

Trump sa thải ngoại trưởng, thay bằng giám đốc CIA

Cựu giám đốc FBI: Trump 'không đủ đạo đức'

Trump thay HR McMaster bằng John Bolton

Đầu tháng 4/2002, một chiếc máy bay cất cánh từ một căn cứ không quân không được tiết lộ ở Pakistan, trên đường đến Thái Lan. Trên máy bay là một hành khách đặc biệt. Abu Zubaydah, 31 tuổi, người Palestine gốc Arập, được cho là một trong những trợ tá hàng đầu của Osama Bin Laden, đã bị bắt một vài ngày trước đó trong một cuộc đột kích chung của Mỹ-Pakistan vào nhà Al Qaeda ở Faisalabad.

Ông hiện đang ở trong tay các điệp viên CIA, những người đã quyết định biến ông thành 'tù nhân có giá trị cao' đầu tiên để tham gia vào những gì họ gọi là "kỹ thuật thẩm vấn nâng cao", mà các nhóm nhân quyền cho là không khác gì tra tấn.

Nhưng họ cần nơi nào đó để thực hiện.

Tháng 12/2014, Ủy ban Thượng nghị sĩ về Tình báo Hoa Kỳ (SSCI) đã công bố bản tóm tắt của một báo cáo bí mật dày 6.000 trang về các kỹ thuật này.

Nơi mà Abu Zubaydah và ít nhất hai 'tù nhân có giá trị cao' khác bị thẩm vấn chỉ được biết đến với cái tên Trại giam Xanh.

Bản quyền hình ảnh AFP
Image caption Abu Zubaydah được cho là một đồng minh thân cận của Bin Laden

Thái Lan không được coi là nước chủ nhà. Các quan chức Hoa Kỳ và Thái Lan đã liên tục bác bỏ sự tồn tại của một cơ sở như vậy, mặc dù sự phủ nhận của Thái Lan đôi khi không chắc chắn.

Nhưng một cựu quan chức an ninh quốc gia Thái Lan đã xác nhận với BBC rằng Trại giam Xanh nằm bên trong căn cứ Không quân Hoàng gia Thái Lan ở Udon Thani thuộc phía đông bắc nước này.

Nó không lớn - chỉ là một căn cứ an toàn của CIA, ông nói.

Mỹ có thể hoạt động ở đó miễn là chính phủ Thái Lan được duy trì thông báo.

"Bất cứ khi nào một ai đó bị bắt bởi Mỹ, kể cả ở các nước khác hoặc trong Thái Lan, họ được đưa tới khu vực này, và sau đó bị gửi đi một lần nữa trên một máy bay Mỹ," vị quan chức nhớ lại.

Tại sao là Thái Lan?

Báo cáo của SSCI đưa ra các lý do cho việc lựa chọn Thái Lan:

  • Việc giam giữ của quân đội Hoa Kỳ bị từ chối vì họ sẽ phải báo Ủy ban chữ thập đỏ Quốc tế.
  • Cơ sở giam giữ lớn tại Vịnh Guantanamo ở Cuba cũng không phù hợp, vì họ tin rằng bí mật sẽ khó duy trì ở đó, và cả FBI hay quân đội Mỹ có thể phải chịu trách nhiệm thẩm vấn.

Tổng thống Donald Trump cách chức giám đốc FBI

Mỹ: Andrew McCabe 'nộp ghi chú về Trump-Nga'

Cựu nhân viên CIA bị bắt giữ trong vụ 'gián điệp Trung Quốc'

Tổng thống Bush đã thông qua việc chuyển Abu Zubaydah đến Trại giam Xanh vào ngày 29/3/2002. Chính phủ Thái Lan đã được thông báo và đồng ý, cùng ngày.

Việc chọn Thái Lan, và Udon Thani, có ý nghĩa vì nhiều lý do:

  • Giữa hai nước có hiệp ước đồng minh.
  • Hợp tác gần gũi giữa Mỹ và Thái Lan trong các vấn đề quân sự và tình báo đã trở lại những ngày đầu của Chiến tranh Lạnh.
  • Trong thập niên 1960, Thái Lan cho phép Mỹ sử dụng căn cứ không quân trên lãnh thổ của mình để đánh bom các mục tiêu cộng sản ở Việt Nam, Lào và Campuchia.
  • Udon Thani là một trong những căn cứ chính của Mỹ, và được CIA sử dụng rất nhiều vào thời điểm đó, có đội bay của riêng mình.
Bản quyền hình ảnh EPA
Image caption Hoa Kỳ và Thái Lan có truyền thống hợp tác quân sự

Vào thời điểm đó, CIA đang xem xét đưa các nghi phạm Al Qaeda đến Thái Lan vào năm 2002, khi mà quốc gia này có một thủ tướng mới, Thaksin Shinawatra, một nhà lãnh đạo liều lĩnh nhưng hà khắc muốn đưa đất nước theo một hướng khác.

Ông đã công khai tỏ ra lạnh nhạt hơn với người Mỹ so với những người tiền nhiệm, một phần do sự oán giận của nhiều doanh nghiệp Thái Lan đối với Hoa Kỳ vì sự thất bại rõ ràng trong việc hỗ trợ Thái Lan đối phó với cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997.

Ông Thaksin cũng tìm kiếm mối quan hệ chặt chẽ hơn với Trung Quốc.

Ông chủ trương giữ vai trò trng lập của Thái Lan trong cuộc chiến chống khủng bố của Tổng thống George Bush và kiên quyết rằng Thái Lan không có vấn đề về khủng bố.

Sau đó, ông chê trách Mỹ vì các chỉ trích đối với hồ sơ nhân quyền của mình, phàn nàn rằng ông không phải là "tay sai" của Washington.

Nhưng đằng sau vẻ mặt công khai thách thức của ông Thaksin, các mối quan hệ giữa hai nước, và đặc biệt là giữa quân đội, tình báo và các cơ quan thực thi pháp luật của họ vẫn duy trì quan hệ gần gũi.

Bản quyền hình ảnh AFP
Image caption Cựu thủ tướng Thái Lan Thaksin Shinawatra tiếp tục hợp tác chặt chẽ với Hoa Kỳ

Thái Lan hợp tác hay chống lại?

Vài tháng trước vụ tấn công 11/9 ở New York, CIA đã thành lập một cơ quan bí mật mới được gọi là Trung tâm Tình báo Chống khủng bố, tập hợp nhân sự từ ba cơ quan của Thái Lan cùng với các đối tác từ Hoa Kỳ để theo dõi các chiến binh Hồi giáo ở Đông Nam Á.

Mặc dù vậy, khi CIA lần đầu tiên yêu cầu sử dụng Trại giam Xanh để thẩm vấn các nghi phạm, rõ ràng đã có một số khó khăn với người Thái.

Báo cáo của SSCI đề cập đến một yêu cầu được đưa ra cho CIA đối với một số "hỗ trợ" từ các quan chức chịu trách nhiệm về trại giam.

Sự "hỗ trợ" này dường như đã được đưa ra, nhưng sau đó các quan chức Thái Lan được thay thế bằng những người ít phục tùng mệnh lệnh hơn, gần như buộc CIA phải đóng cửa cơ sở.

Người đứng đầu CIA, theo báo cáo, có thể đã đàm phán để duy trì trại giam.

Báo cáo cũng đề cập đến ít nhất tám quan chức Thái Lan, có lẽ là cao cấp, những người biết về cơ sở bí mật, và cơ quan này cho rằng nhiều người có lẽ cũng biết về nó.

Với việc các tờ báo lớn bắt đầu thu thập thông tin về trại giam giữ, CIA tin rằng việc gia tăng công khai, và sự bối rối này sẽ khiến người Thái, cuối cùng buộc phải đóng cửa trại giam.

Đây là thực tế những gì đã xảy ra trong tháng 12/2002, hai tháng sau khi Gina Haspel được cho là giữ vai trò phụ trách.

Image caption Udon Thani là nơi đặt Trại giam Xanh

Không có kết quả từ tra tấn

Trong thời gian bị bắt tại Pakistan, Abu Zubaydah bị thương nặng và phải đến bệnh viện ngay sau khi đến Thái Lan. Nhưng đến ngày 15/4 ông bị chuyển đến Trại giam Xanh.

Xà lim của ông được mô tả trong một điện tín của CIA là "trắng không có ánh sáng tự nhiên hoặc cửa sổ, nhưng có bốn đèn halogen chiếu vào xà lim ..." Nhân viên an ninh mặc tất cả đồng phục đen, bao gồm ủng, găng tay, mũ chùm đầu và cổ, và kính bảo hộ để không cho Abu Zubaydah nhận dạng được các nhân viên, cũng như để ngăn Abu Zubaydah "nhìn thấy các nhân viên bảo vệ như những cá nhân mà ông ta có thể cố gắng thiết lập mối quan hệ hoặc nói chuyện với".

Nhân viên an ninh sử dụng ngôn ngữ cử chỉ để giao tiếp khi ở cùng với Abu Zubaydah và sử dụng còng tay và cùm chân để kiểm soát.

Ngoài ra, nhạc rock to được phát hoặc máy phát tiếng ồn được sử dụng để tăng "cảm giác tuyệt vọng" của Abu Zubaydah. Theo báo cáo:

  • Lần đầu ông bị cô lập trong 47 ngày, trong thời gian đó ông ta cũng bị FBI thẩm vấn.
  • Từ ngày 4/8, trong ít nhất 20 ngày, ông bị các nhân viên CIA sử dụng các biện pháp mạnh hơn, giam giữ hơn 200 giờ trong một chiếc hộp hẹp, giống như quan tài, và gần 30 giờ trong một hộp nhỏ hơn chỉ rộng 50cm.
  • Anh ta cũng bị ném sầm vào tường, và bị 'tra tấn nước' 83 lần - bị trói trần truồng trên băng ghế, phủ miếng vải trên mặt, rồi bị xối nhiều nước, khiến cho nghẹt thở và nôn mửa.

Vai trò không rõ ràng của Haspel

Vào thời điểm Gina Haspel tiếp quản Trại giam Xanh, cuộc thẩm vấn chuyên sâu của Abu Zubydah đã kết thúc. Một nghi phạm al Qaeda, al Rahim al Nashiri, cũng bị 'tra tấn nước'.

Các phương pháp gây tranh cãi được sử dụng với Abu Zubaydah không tạo ra bất kỳ thông tin hữu ích nào.

Theo những thông tin thu thập được, ông đã chịu hợp tác trong quá trình thẩm vấn nhẹ nhàng hơn của FBI.

Vai trò chính xác của Gina Haspel vẫn chưa rõ ràng.

BBC đã liên hệ với CIA để làm rõ vai trò của bà ở Thái Lan.

CIA nói rằng họ không thể bình luận về các câu hỏi của chúng tôi, nhưng đã hướng chúng tôi đến một sự điều chỉnh trong một bài viết khác về Gina Haspel, trong đó có tuyên bố rằng bà đã đảm nhận vai trò giám sát của mình ở Thái Lan sau khi việc 'tra tấn nước' với Abu Zubaydah kết thúc.

Thượng nghị sĩ Dianne Feinstein, cựu chủ tịch Ủy ban Tình báo Thượng viện, đã yêu cầu rằng vai trò của Gina Haspel trong việc điều hành Trại giam Xanh, và trong một mệnh lệnh của CIA năm 2005 về việc hủy bỏ 92 băng hình về các cuộc thẩm vấn được tiến hành ở đó, phải được công khai để Thượng viện có thể đưa ra một đánh giá thông báo liệu bà có phù hợp với vai trò đứng đầu cơ quan.

Khi Trại giam Xanh bị đóng cửa vào tháng 12/2002, Abu Zubaydah bị đưa đến một trại giam bí mật khác của CIA tại Ba Lan.

Cuối cùng, ông bị đưa đi, qua một số địa điểm khác, đến Vịnh Guantanamo, nơi ông được nhìn thấy lần đầu tiên vào tháng 8/2016, 14 năm sau khi ông bị bắt.

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Cuối cùng, Abu Zubaydah được đưa đến Vịnh Guantanamo

Mỹ hiện nay thừa nhận rằng ông không quan trọng trong Al Qaeda như họ nghĩ ban đầu.

Tòa nhà chính xác được sử dụng để giam giữ và thẩm vấn ông trong căn cứ không quân Udon Thani vẫn chưa được tiết lộ.

Kể từ khi đóng cửa Trại giam Xanh, quan hệ Thái Lan - Hoa Kỳ đã bị căng thẳng bởi hai cuộc đảo chính quân sự, nhưng hợp tác quân sự và tình báo chặt chẽ vẫn tiếp tục, bất kể vị trí ngoại giao công khai của mỗi nước.

Trong khi đó Nhà Trắng đưa ra tuyên bố ngày 3/5 kêu gọi Thượng viện ủng hộ việc đề cử bà Haspel càng sớm càng tốt.

Nhà Trắng trích dẫn cựu giám đốc Sở mật vụ CIA John Bennet nói rằng bà đã thực hiện một số nhiệm vụ "đòi hỏi nhiều nhất và ít bổ ích nhất" trong sự nghiệp của mình, "bởi vì bà cảm thấy đó là nhiệm vụ của mình".

"Lòng yêu nước ấy", tuyên bố của Nhà Trắng, "chính xác là những gì người Mỹ xứng đáng được nhận trong vai trò giám đốc CIA."

Tin liên quan