'ASEAN phân hoá nhưng còn hi vọng'

ASEAN Bản quyền hình ảnh MANAN VATSYAYANA/AFP/Getty Images
Image caption Lãnh đạo các nước ASEAN chụp cùng Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN ở Philippines năm 2017

Buổi thảo luận nhân dịp ra mắt cuốn sách về ASEAN của nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonedia vẽ nên bức tranh của một ASEAN đang bị phân hóa, nhưng còn hi vọng tiến bộ.

Trong đêm ra mắt cuốn sách mang tên "Does ASEAN matter?" của tác giả Marty Natalegawa tại Câu lạc bộ Nhà báo Quốc tế (FCCT) tại Bangkok, Thailand, khán phòng không còn chỗ trống.

Giới thiệu cuốn sách, ông Marty Natalegawa nói: "Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) từng bị chỉ trích và được ca ngợi, với các quan điểm khác biệt và các nguyên tắc đồng thuận. Lãnh đạo ASEAN cho tới nay đã chứng kiến những kết quả khác nhau trong nỗ lực cải tổ khuôn khổ hoạt động của tổ chức này."

"Trong số các thách thức mà ASEAN đối mặt, phải kể đến sự bành trướng không ngừng của Trung Quốc, những bất ổn do chính quyền Trump mang lại, an ninh khu vực nhiều biến động."

Bản quyền hình ảnh Twitter
Image caption Ông Marty Natalegawa và cuốn 'Does ASEAN matter?'

Trong bối cảnh đó, nguyên Bộ trưởng ngoại giao Indonesia hi vọng cuốn sách sẽ mang lại những câu trả lời cho câu hỏi về tương lai của ASEAN, đặc biệt là việc ASEAN có thể làm gì để đóng góp hiệu quả hơn cho hòa bình, an ninh, và thịnh vượng ở khu vực Đông Nam Á.

Nghị sĩ ASEAN đòi ICC 'điều tra Myanmar'

Báo Singapore: Asean sắp thảo luận về COC

VN là đối tác thương mại lớn nhất của TQ ở ASEAN

'Phân hoá'

Nói về sự phân hóa 'rõ ràng' hiện nay trong nội bộ ASEAN, ông Marty Natalegawa cho rằng đó chính là lời nhắc nhở "đừng coi sự đồng lòng, đoàn kết mà ASEAN từng có được là đương nhiên".

"Mối quan ngại chính của tôi hiện nay không phải là sự phân hóa, mà là việc trong khi có một bề ngoài thống nhất, thì cũng có sự bất đồng trong hợp tác, đặc biệt là sự lưỡng lự giữa các quốc gia thành viên ASEAN trong việc sử dụng các cơ chế mà chính họ tạo ra."

"Bây giờ, nếu quý vị đọc các tuyên bố của ASEAN, quý vị sẽ nhận thấy nó không còn là một văn bản thể hiện quan điểm chung của các nước ASEAN."

Image caption Buổi ra mắt sách 'Does ASEAN matter' tại FCCT, Bangkok, Thailand

"Nó trở thành một bản tường thuật cuộc họp, nơi mà một số bộ trưởng bày tỏ lo ngại, số khác thì hoan nghênh."

"Đây không phải là lần đầu tiên sự bi quan dấy lên. 'Cáo phó' cho ASEAN đã được viết nhiều lần trước đây. Nhiều người bày tỏ nghi ngờ về vai trò của nó trong quá khứ. Nhưng trong những năm qua chúng tôi đã rất kiên cường. Nhưng điều quan trọng là bản thân ASEAN phải nhận ra đây là thời điểm để suy nghĩ về tương lai. Chúng ta phải mở rộng các nỗ lực ngoại giao để khắc phục tình trạng này."

Ông Bilahari Kaushikan, cựu thư ký thường trực Bộ Ngoại giao Singapore thì cho rằng cuốn sách của ông Marty "hay", nhưng "quá lịch sự".

Đặc biệt liên quan đến vấn đề phân hóa của ASEAN, ông Bilahari Kaushikan nhắc đến năm 2012, khi lần đầu tiên ASEAN không ra được bản thỏa thuận chung. Đó là thời điểm nước chủ nhà Campuchia không chấp nhận đưa vấn đề tranh chấp lãnh hải giữa Việt Nam, Philippines với Trung Quốc ở biển Đông vào tuyên bố chung.

"Điều này khiến tôi nhìn ra vấn đề mấu chốt", ông Bilahari Kaushikan nói, rằng cuốn sách của ông Marty nói đúng về niềm tin và ý nghĩa của một 'cộng đồng' trong khối ASEAN."

"Tuy nhiên, tất cả những nghi ngờ, căng thẳng, xung đột và tranh chấp vẫn còn đó, ẩn dưới bề mặt, khiến vai trò của ASEAN dù cần thiết, nhưng sẽ rất khó để đạt được niềm tin và tính 'cộng đồng' mà nó mong muốn. Những điều này cần phải được giải quyết."

Ông Bilahari Kaushikan cũng đề cập đến việc ASEAN từ năm thành viên trước đây, nay đã có 10 thành viên. Và để đạt được sự đồng thuận giữa 10 thành viên là điều vô cùng khó khăn, đặc biệt khi mỗi nước theo đuổi một mục đích riêng, một thể chế chính trị riêng.

Ông cũng cho rằng không thể có cách nào để xóa bỏ hoàn toàn căng thẳng ngay trong nội bộ ASEAN khi mà các nước thành viên có ngôn ngữ, văn hóa và chủng tộc khác nhau.

"Chúng ta cần có cơ chế để quản lý điều này," ông nói.

Ngoài ra, thiếu sự hòa hợp giữa các nhà lãnh đạo của ASEAN cũng là một yếu tố dẫn tới sự phân rẽ trong nội bộ. "Nguyên nhân cơ bản là do các nước ASEAN không phải là nước dân chủ. Ví dụ, cả Thái Lan và Indonesia đều là các quốc gia độc tài quân sự. Hay Singapore là quốc gia độc đảng. Điều này khiến lãnh đạo các quốc gia thường giữ vị trí lâu năm và giữ các quan điểm cũ trong thời gian dài", ông Bilahari Kaushikan nói.

Những 'bước lùi' trước Trung Quốc

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Ông Tập Cận Bình cùng lãnh đạo các quốc gia tham dự Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á Thái Bình Dương (APEC) tại Việt Nam năm 2017

Việc làm sao để giải quyết vấn đề Trung Quốc là mấu chốt của ASEAN, bởi vì Trung Quốc cũng quên mất nhiệm vụ trọng tâm của ASEAN là đoàn kết, tập trung - và những điều này không phải là bản chất tự nhiên của khối ASEAN, theo ông Bilahari Kaushikan,

Ông Bilahari Kaushikan cho rằng đã có những 'bước lùi' trong việc chống lại Trung Quốc, trong vấn đề Biển Đông. Chẳng hạn như việc Campuchia phản đối ký vào mọi điều khoản ràng buộc Trung Quốc vào các quy định quốc tế liên quan đến Biển Đông.

Giám đốc Viện An ninh và Nghiên cứu Quốc tế tại Đại học Chulalongkorn, Bangkok, ông Thitinan Pongsudhirak thì cho rằng hiện nay, các nước đang bị lôi kéo vào sự cai trị độc đoán của Trung Quốc. "Quốc gia này áp dụng chủ nghĩa tư bản thị trường trong khi duy trì độc đảng, và nó đang trở thành đối thủ cạnh tranh đáng gờm của Hoa Kỳ."

"Sự cạnh tranh quyền lực đang phân rẽ khu vực ASEAN. Chúng tôi đã thấy các phương pháp bảo hộ, sự rút lui của phe đối lập Campuchia... Đây là thời điểm mà ASEAN thực sự cần trở nên tốt nhất có thể, hoặc mọi thứ sẽ trở nên tồi tệ hơn," ông Thitinan Pongsudhirak phát biểu.

Về sức mạnh của Trung Quốc và vai trò của ASEAN trong việc làm 'đối trọng' với siêu cường này, một câu hỏi gây chú ý đến từ nhà báo của Xinhua News Agency tại Bangkok:

"Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng bành trướng, cùng các sáng kiến của ông Tập Cận Bình như Vành đai Con đường, có thể thấy sự mất cân bằng về sức mạnh trong vấn đề Biển Đông. Trong khi đó, ASEAN có vẻ như khá yên lặng trước mọi vấn đề. Nước nào trong khối ASEAN sẽ đảm nhận vai trò lãnh đạo trong việc đối trọng với Trung Quốc?"

Ông Marty Natalegawa đáp lời: "Chúng ta cần phải hết sức tránh sa vào việc cố gắng để đối trọng với Trung Quốc. Đó có thể coi như là một nỗ lực vô nghĩa. Không phải chỉ có khối ASEAN, mà thậm chí ngay cả với Mỹ, chính trị và mọi chuyển động trong xã hội nước này cuối cùng đều sẽ bị ảnh hưởng bởi sức mạnh chưa từng thấy của Trung Quốc. Cho nên câu hỏi đặt ra không phải là đối trọng thế nào, mà làm sao để quản lý, để chung sống với tình trạng mất cân bằng này."

'Còn hi vọng'

Theo ông Marty Natalegawa, "trong 10 năm, ASEAN đã lớn mạnh đáng kể cả về năng lực và cấu trúc. Tuy nhiên, chúng hầu như không được sử dụng trừ khi có sự thúc đẩy đặc biệt. Ví dụ cuộc xung đột giữa Thái Lan và Campuchia năm 2011 tại khu vực biên giới. Với sự lãnh đạo cần thiết và lòng quyết tâm, chúng tôi đã có thể sử dụng các cơ chế của ASEAN để giải quyết vấn đề trong trường hợp đó."

"Hoặc như vấn đề của Myanmar, trong những năm qua chúng ta đã chứng kiến vai trò của ASEAN trong quá trình dân chủ hóa của nước này. Nhưng vai trò này ngày càng vắng bóng khi vấn đề người Rohingya ở bang Rakhine bùng lên."

"Giải pháp không phải là chôn vùi những kỳ vọng mà là tiếp tục làm việc cật lực hơn."

Ông Marty Natalegaw nhấn mạnh rằng ông "thà có một ASEAN không hoàn hảo, nhưng một Đông Nam Á bình an, còn hơn là có một ASEAN hoàn hảo trong khả năng đưa ra quyết định nhanh chóng, nhưng bù lại là một Đông Nam Á chia rẽ và xung đột."

"Chia rẽ trong xu hướng chung của nội bộ ASEAN thì tốt hơn là những chia rẽ cơ bản ở bên ngoài ASEAN."

"Thái Lan sẽ đảm nhiệm vai trò nước chủ nhà ASEAN trong năm 2019, và được kỳ vọng đóng vai trò lãnh đạo để định hình lại sự phát triển của ASEAN không chỉ qua một năm ở cương vị này," nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia nói.

Tin liên quan