Vũ khí hóa học ‘giúp Assad đến gần chiến thắng’

A Syrian child receives treatment after an alleged chemical attack on Khan Sheikhoun in 2017 Bản quyền hình ảnh EPA

Sau bảy năm nội chiến tàn khốc ở Syria khiến hơn 350.000 người thiệt mạng, Tổng thống Bashar al-Assad dường như đã chiến thắng trước phe đối lập.

Vậy làm thế nào ông Assad lại gần đạt được phần thắng trong cuộc chiến đẫm máu tàn nhẫn này?

Bảy điều giúp bạn hiểu cuộc chiến ở Syria

Không kích Syria: Mỹ vẫn 'lên nòng'

Truyền thông Việt Nam 'bênh' Nga và Syria?

Một cuộc điều tra chung của BBC Panorama và Ban BBC Tiếng Ả Rập lần đầu cho thấy vũ khí hoá học đóng vai trò quan trọng trong chiến lược đem lại ưu thế cho ông Assad.

Sorry, your browser cannot display this map

Nguồn: BBC Panorama Tiếng Ả Rập. Bản đồ làm từ Carto.

1. Vũ khí hóa học được sử dụng rộng rãi

BBC xác định được rằng có đủ bằng chứng cho thấy ít nhất 106 vụ tấn công hoá học đã diễn ra tại Syria kể từ tháng 9/2013, khi Tổng thống ký Công ước Vũ khí Hoá học Quốc tế (CWC) và đồng ý huỷ kho vũ khí hoá học của Syria.

Syria phê chuẩn CWC một tháng sau khi diễn ra một cuộc tấn công liên quan đến chất độc thần kinh Sarin ở ngoại ô thủ đô Damascus khiến hàng trăm người thiệt mạng. Hình ảnh các nạn nhân co giật trong đau đớn khiến cả thế giới bàng hoàng.

Các nước phương Tây cho rằng cuộc tấn công chỉ có thể được thực hiện bởi chính phủ Syria, nhưng ông Assad đổ lỗi cho phe đối lập.

Để trả đũa, Hoa Kỳ đe dọa hành động quân sự tại Syria nhưng đã thay đổi ý định khi đồng minh quan trọng của ông Assad là Nga thuyết phục ông đồng ý hủy kho vũ khí hoá học.

Mặc dù Tổ chức Cấm Vũ khí Hóa học (OPCW) và Liên Hợp Quốc (LHQ) đã phá hủy 1.300 tấn hóa chất mà chính phủ Syria khai báo, các cuộc tấn công bằng vũ khí hóa học trong Syria vẫn tiếp diễn.

"Tấn công hoá học rất khủng khiếp," Abu Jaafar - người từng sống ở một khu vực của phe đối lập tại thành phố Aleppo trước khi nó rơi vào tay của chính phủ năm 2016 nói.

"Bom và tên lửa sẽ giết con người ngay lập tức mà không cảm thấy gì. Vũ khí hoá học thì khác. Đó là cái chết từ từ như kiểu dìm ai đó xuống nước và không cho họ ôxy để thở," ông Jaafar nói thêm.

Trước các cáo buộc lực lượng chính phủ sử dụng vũ khí hoá học, ông Assad tiếp tục phủ nhận.

Presentational white space

"Chúng tôi không còn kho vũ khí hoá học kể từ khi nó bị huỷ năm 2013. OPCW đã tiến hành điều tra, và rõ ràng là chúng tôi không có vũ khí hoá học."

Presentational grey line

BBC Paranoma và BBC Tiếng Ả Rập đã kiểm tra 164 báo cáo về các cuộc tấn công được cho là đã diễn ra kể từ khi Syria ký Công ước CWC năm năm trước.

Nhóm nghiên cứu của BBC xác định rằng có bằng chứng khả tin là có 106 cuộc tấn công bằng vũ khí hoá học trong số 164 cuộc tấn công kể trên.

Dữ liệu cho thấy có một cách thức tấn công bằng vũ khí hoá học được sử dụng lặp đi lặp lại.

"Việc sử dụng vũ khí hoá học đã mang lại một số kết quả mà lực lượng chính phủ tin rằng chúng đáng để họ mạo hiểm. Thực tế đã chứng minh điều đó khi Syria liên tục sử dụng loại vũ khí này vào các cuộc tấn công," ông Julian Tangaere, cựu lãnh đạo phái đoàn OPWC tới Syria nói.

Karen Pierce, Đại sứ Vương quốc Anh tại LHQ ở New York, mô tả việc sử dụng vũ khí hóa học của Syria là hành động "hèn hạ".

"Không chỉ vì những hậu quả khủng khiếp mà vũ khí hoá học gây ra, mà còn vì đây là loại vũ khí đã bị cấm sử dụng gần 100 năm nay," bà Pierce nói.

Presentational grey line
Presentational grey line

Các vụ tấn công xảy ra nhiều nhất ở tỉnh Idlib ở phía Tây Bắc. Các tỉnh lân cận như Hama, Apello và khu vực Đông Ghouta gần thủ đô Damascus cũng xảy ra nhiều vụ.

Đây là các thành trì của phe đối lập vào những thời điểm khác nhau của cuộc nội chiến.

Charts showing provinces most hit by alleged attacks
Chart showing the places with the highest estimated casualties in the 106 attacks

Theo báo cáo, vụ tấn công nhiều thương vong nhất đã xảy ra tại thị trấn Khan Sheikhoun hôm 4/4/2017. Cơ quan y tế của phe đối lập cho biết hơn 80 người đã thiệt mạng ngày hôm đó.

Short presentational grey line

2. Có bằng chứng cho thấy chính phủ Syria có liên quan đến nhiều cuộc tấn công hoá học

Vào tháng 6/2014, thanh tra từ một sứ vụ chung của OPCW và LHQ công bố rằng, họ đã huỷ tất cả các vũ khí hoá học được khai báo của Syria, đúng theo thoả thuận giữa Hoa Kỳ và Nga sau vụ tấn công Sarin năm 2013.

Ông Tangaere, một trong những thanh tra viên của OPCW, nói:

"Mọi vũ khí hoá học được khai báo đã bị hủy."

Tuy nhiên, theo ông Tangaere, các thanh tra viên cũng chỉ là người được cung cấp thông tin mà thôi.

"Tất cả những gì chúng tôi có thể làm là xác minh lượng vũ khí hoá học được khai báo. Điều then chốt của Công ước CWC đó là sự tin tưởng", ông Tangaere cho biết.

Tuy nhiên nhóm giám sát của OPCW cũng thấy có "các lỗ hổng và sự không thống nhất" trong tuyên bố của Syria và giờ này họ vẫn còn đang tìm cách giải thích.

Vào tháng 7/2018, ông Ahmet Üzümcü - Tổng giám đốc OPCW, nói với Hội đồng Bảo an LHQ rằng "nhóm nghiên cứu đang nỗ lực để làm rõ các vấn đề nổi bật."

Syrian children and adults in hospital Bản quyền hình ảnh AFP
Image caption Một em nhỏ và người đàn ông Syria được điều trị sau vụ tấn công nghi là có dùng vũ khí hóa học ở Đông Ghouta

Trong cuộc tấn công vào ngày 4/4/2017 ở Khan Sheikhoun, ông Abdul Hamid Youssef đã chứng kiến sự ra đi của vợ, hai đứa con sinh đôi sinh 11 tháng tuổi, và hai người anh trai.

"Tất cả đều run rẩy và sau đó là bọt trào ra khỏi miệng. Thật đáng sợ. Đó cũng chính là lúc tôi biết đến tấn công hoá học," ông Youssef nói.

"Tôi đã mất đi những người quý giá nhất trong cuộc đời mình," ông Youssef chia sẻ thêm.

Abdul Hamid Youssef, who lost his 11-month-old twins in a chemical attack
Image caption Abdul Hamid Youssef mất hai đứa con sinh đôi 11 tháng tuổi trong một vụ tấn công hóa học

Nhóm điều tra chung của OPCW và LHQ kết luận rằng rất nhiều người đã tiếp xúc với chất độc thần kinh Sarin trong ngày hôm đó.

Sarin được coi là loại chất độc có thể gây chết người gấp 20 lần so với xyanua (CN). Giống như các tác nhân thần kinh khác, Sarin ức chế hoạt động của một enzyme làm mất các tín hiệu, khiến cho các tế bào thần kinh của con người bị cháy. Theo đó, tim và các cơ (bao gồm các cơ liên quan đến hô hấp) bị co thắt. Nếu tiếp xúc với lượng lớn Sarin, con người có thể chết do ngạt thở trong vòng vài phút.

Nhóm điều tra tin rằng chính phủ Syria đứng sau vụ tấn công Sarin ở Khan Sheikhoun khi cho máy bay thả bom vào thị trấn này.

Những hình ảnh ở Khan Sheikhoun đã khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump ra lệnh tấn công tên lửa vào một căn cứ không quân của Syria. Đây được cho là nơi chiếc máy bay thả bom đã cất cánh.

Tổng thống Assad nói vụ việc ở Khan Sheikhoun là bịa đặt. Trong khi đó, Nga cho rằng Không quân Syria đã ném bom một "kho đạn dược khủng bố" chứa nhiều vũ khí hoá học và vô tình giải phóng một đám mây độc hại.

Tuy nhiên, ông Stefan Mogl, một thành viên của nhóm OPCW điều tra vụ tấn công, cho biết ông đã tìm thấy bằng chứng cho thấy chất độc Sarin được sử dụng ở Khan Sheikhoun là của chính phủ Syria.

"Sarin được sử dụng ở Khan Sheikhoun hoàn toàn khớp với mẫu Sarin lấy từ Syria về năm 2014, khi OPCW huỷ kho dự trữ vũ khí hoá học của nước này", ông Mogl nói.

A man breathes through an oxygen mask in Khan Sheikhoun Bản quyền hình ảnh Reuters
Image caption Các nhà điều tra nói nhiều người đã bị phơi nhiễm tới chất hóa học tác động tới thần kinh là chất Sarin hoặc chất có chứa thành phần như Sarin tại Khan Sheikhoun
Chart showing the method of delivery in the 106 attacks

Các bằng chứng có được, bao gồm băng hình, ảnh và nhân chứng cho thấy ít nhất 51 trong tổng số 106 vụ tấn công được thực hiện từ trên không. BBC tin rằng, chính phủ Syria đã gây ra tất cả các cuộc tấn công trên không này.

Mặc dù máy bay của Nga đã tiến hành hàng ngàn cuộc không kích để ủng hộ ông Assad từ năm 2015, các chuyên gia nhân quyền của LHQ trong Ủy ban điều tra cho biết không có dấu hiệu cho thấy lực lượng Nga đã từng sử dụng vũ khí hóa học ở Syria.

OPCW cũng không tìm ra bằng chứng cho thấy các nhóm vũ trang đối lập có khả năng thực hiện các cuộc không kích nói trên.

Ông Tobias Schneider thuộc Viện Chính sách công toàn cầu khẳng định:

"Chính thể Assad là phe duy nhất triển khai các vụ tấn công bằng vũ khí hóa học từ trên không."

Tiến sĩ Lina Khatib, Trưởng chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, cho biết:

"Phần lớn các cuộc tấn công vũ khí hóa học mà chúng ta thấy ở Syria dường như đều tuân theo một quy trình chung. Điều đó cho thấy chế độ Assad và các đồng minh là chủ nhân của các cuộc tấn công, chứ không phải phe đối lập."

"Chế độ đôi khi sử dụng vũ khí hóa học khi khả năng quân sự của họ không đủ để lấy lại một khu vực nào đó bằng vũ khí thông thường", bà Khatib nói thêm.

Clo là loại chất độc hoá học được sử dụng phổ biến nhất trong các cuộc tấn công.

Theo số liệu của BBC, 79/106 cuộc tấn công được báo cáo đã sử dụng Clo.

Chart showing how chlorine was the most-reportedly used chemical

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng rất khó để chứng minh việc sử dụng Clo trong một cuộc tấn công vì chúng bay hơi và phân tán nhanh chóng.

"Rất khó để tìm ra bằng chứng vật lý của Clo từ môi trường sau một cuộc tấn công, trừ khi bạn ở đó ngay khi nó vừa mới xảy ra. Đây là lý do tại sao Clo được sử dụng nhiều lần", ông Tangaere, cựu thanh tra OPCW nói.

Short presentational grey line

3. Chiến lược sử dụng vũ khí hoá học

Nhìn vào thời gian và địa điểm của 106 vụ tấn công hóa học đã được nêu ra thì có vẻ như chúng được thực hiện theo cách thức tương tự nhau.

Cụ thể, các cuộc tấn công sẽ được diễn ra ở nhiều địa điểm trong cùng một khu vực và vào cùng một thời điểm.

Các vụ tấn công đồng loạt trùng với các chiến dịch của chính phủ - ở Hama và Idlib hồi 2014, ở Idlib hồi 2015, ở thành phố Aleppo hồi cuối 2016, và ở Đông Ghouta hồi đầu 2018.

Theo Tiến sĩ Khatib từ Chatham House thì vũ khí hoá học được sử dụng khi chính phủ Syria muốn một nhóm người dân địa phương nào đó biết rằng họ không được chào đón và họ cần phải rời đi.

"Không có gì đáng sợ hơn vũ khí hoá học. Chúng khiến người dân phải rời bỏ quê hương của mình và không bao giờ có thể quay lại", Tiến sĩ Khatib nói.

Thành phố Aleppo, nơi xảy ra giao tranh trong suốt nhiều năm, có vẻ như là một trong những nơi chiến lược này được áp dụng.

Ban đầu, các khu vực của phe đối lập bị bắn phá nặng nề bằng đạn dược thông thường. Sau đó, tin tức nói đã xảy ra các vụ tấn công bằng vũ khí hoá học khiến hàng trăm người thương vong. Thành phố Aleppo nhanh chóng rơi vào tay chính phủ còn người dân thì chạy sang các khu vực khác, nơi thuộc quyền kiểm soát của phe đối lập.

A child with a homemade gas mask
Image caption Một số gia đình Syria đã tự làm mặt nạ chống vũ khí hóa học

"Mô hình chung mà chúng ta chứng kiến là chế độ này dùng vũ khí hóa học ở những nơi mà họ coi là có tầm chiến lược cho các mục đích của họ," Tiến sỹ Khatib nói.

"Giai đoạn cuối cùng khi lấy lại thành phố, họ dùng vũ khí hóa học chỉ để khiến người dân phải bỏ chạy."

Từ cuối tháng 11 đến tháng 12/2016, trong những tuần cuối cùng của đợt quân chính phủ tấn công vào Đông Aleppo, tin tức nói đã xảy ra 11 vụ tấn công bằng chất chlorine.

Năm trong số các vụ này diễn ra trong hai ngày cuối cùng của đợt tấn công, trước khi các tay súng và những người ủng hộ phe đối lập đầu hàng, chấp nhận đi sơ tán.

Abu Jaafar, bác sỹ pháp y làm việc cho phe đối lập Syria, là người đã có mặt tại ở Aleppo trong những ngày cuối cùng của cuộc bao vây.

Ông đã xem xét thi thể nhiều nạn nhân của các cuộc tấn công bị cho là có dùng vũ khí hóa học.

"Tôi đã đến nhà xác, thi thể các nạn nhân nặng mùi Clo," ông nói. "Khi tôi khám nghiệm, tôi thấy có những dấu hiệu rõ ràng cho thấy họ đã chết vì nghẹt thở khí Clo."

Khi Clo lỏng được giải phóng, nó nhanh chóng biến thành khí. Khí này nặng hơn không khí và sẽ chìm xuống các chỗ trũng. Do đó, những người trốn trong tầng hầm hoặc dưới lòng đất rất dễ bị trúng độc.

Khi khí Clo tiếp xúc với các mô ẩm như mắt, cổ họng và phổi, một loại axit sẽ được tiết ra huỷ hoại các mô đó. Khi hít vào, Clo sẽ tạo ra các túi khí trong phổi để tiết chất lỏng, gây ngạt thở cho những người bị nhiễm độc.

"Nếu nhô lên thì họ sẽ bị nã rocket. Nếu trốn xuống bên dưới, họ sẽ bị giết bởi khí Chlo. Mọi người rất hoảng loạn," Abu Jaafar nói.

Chính phủ Syria nói họ chưa bao giờ sử dụng Clo làm vũ khí. Tuy nhiên, theo các dữ liệu của BBC thì toàn bộ 11 cuộc tấn công được báo cáo đều xuất phát từ trên không và xảy ra ở các khu vực do phe đối lập nắm giữ.

Hơn 120.000 người dân đã rời Apello trong những tuần cuối cùng giao tranh. Đây là bước ngoặt của của cuộc nội chiến.

Cách dùng vũ khí hóa học tương tự cũng đã diễn ra tại Đông Ghouta, cứ điểm cuối cùng của phe đối lập, nằm gần Damascus.

Đã xảy ra một số vụ tấn công tại các thị trấn do phe đối lập kiểm soát trong thời gian từ tháng Giêng đến tháng Tư 2018.

Douma, thị trấn lớn nhất ở miền Đông Ghouta, là mục tiêu của bốn vụ tấn công hóa học trong bốn tháng.

Theo các nhân viên y tế và cứu hộ, cuộc tấn công cuối cùng và cũng là nguy hiểm nhất xảy ra vào ngày 7/4, khi một bình ga công nghiệp màu vàng rơi xuống ban công một khu chung cư. Phe đối lập đầu hàng một ngày sau đó.

Các đoạn video do các nhà hoạt động ủng hộ phe đối lập công bố cho thấy những hình ảnh mà họ nói là thi thể của hơn 30 em nhỏ, phụ nữ và đàn ông đang ở dưới tầng hầm của tòa nhà.

Yasser al-Domani, một nhà hoạt động đã đến thăm hiện trường đêm đó cho biết những người tử vong sùi bọt quanh miệng và họ dường như họ bị bỏng do hóa chất.

Một đoạn video khác, được quay từ một tòa nhà gần đó, cho thấy thi thể của các em được tìm thấy trong tòa nhà đó, mặc đúng những bộ quần áo như trong các video kia, cùng bị các vết bỏng như vậy.

BBC đã nói chuyện với 18 người, tất cả đều nói rằng họ đã nhìn thấy các thi thể được đưa ra từ tòa nhà đó, đem tới bệnh viện.

Hai ngày sau khi cuộc tấn công diễn ra, các chuyên gia quân sự Nga đã đến thăm khu chung cư và nói rằng họ không tìm thấy dấu vết của Clo hay bất kỳ tác nhân hóa học nào khác. Chính phủ Nga cho biết vụ việc do phe đối lập gây ra với sự giúp đỡ của Chính phủ Anh - lời cáo buộc mà chính phủ Anh đã bác bỏ và cho là "kỳ cục và ngớ ngẩn".

Gần hai tuần sau vụ việc, một nhóm nghiên cứu của OPCW đã đến thăm hiện trường và lấy mẫu từ bình ga trên ban công.

Báo cáo vào tháng 7 của họ cho biết "nhiều hoá chất Clo hữu cơ khác nhau" đã được tìm thấy, cùng với lượng dư thuốc nổ.

Remnants of a rocket Bản quyền hình ảnh AFP
Image caption Một trái rocket được cho là do các lực lượng chính phủ phóng vào thị trấn Douma do phe đối lập kiểm soát hồi tháng Giêng

Trong khi nhóm nghiên cứu vẫn đang làm việc để đưa ra một kết quả chính xác thì các nước phương Tây tin rằng các nạn nhân đã bị phơi nhiễm với Clo.

Một tuần sau vụ việc ở Douma, Hoa Kỳ, Anh và Pháp đã thực hiện các cuộc không kích trên ba địa điểm mà họ cho là "đặc biệt liên quan đến chương trình vũ khí hóa học của chính quyền Syria".

Các cuộc tấn công của phương Tây diễn ra nhiều giờ trước khi quân đội Syria tuyên bố Đông Ghouta không còn phe đối lập.

Tính đến lúc đó, đã có khoảng 140.000 người dân phải rời bỏ nhà cửa và có tới 50.000 người được sơ tán đến khu vực do phe đối lập nắm giữ ở phía bắc Syria.

"Tôi chứng kiến cảnh mọi người khóc khi phải rời bỏ quê hương, phải chia ly với con cái. Những khuôn mặt khốn khổ và kiệt sức. Điều đó thực sự đau đớn và tôi không thể quên," bà Manual Jaradeh, một người sống ở Douma cùng chồng và con trai, nói.

Chính phủ Syria đã từ chối yêu cầu phỏng vấn của BBC về các cáo buộc theo đó nói nước này sử dụng vũ khí hoá học. Nước này cũng không cho phép nhóm Panorama đến thủ đô Damascus, đi kiểm tra nơi được cho là hiện trường vụ tấn công Douma, và từ chối yêu cầu phỏng vấn.

Khi được hỏi liệu có phải cộng đồng quốc tế đã bất lực trong việc giúp đỡ người dân Syria hay không, cựu thanh tra OPCW Tangaere nói: "Đúng vậy, tôi nghĩ là như vậy."

"Đó là cuộc đấu tranh sinh tử cho chế độ Assad. Quý vị biết đấy, có những điểm không thể quay lại được nữa. Tôi hiểu điều đó."

"Nhưng những biện pháp được dùng, sự man rợ mà nó gây ra... vượt ra khỏi mọi ranh giới. Thật kinh khủng."

Vậy là Tổng thống Assad đã thoát khỏi các cáo buộc này ư?

Bà Karen Pierce, Đại sứ Vương quốc Anh tại LHQ không nghĩ vậy.

"Các bằng chứng đang được thu thập. Một ngày nào đó, công lý sẽ được thực thi. Chúng tôi sẽ cố gắng hết sức để biến nó thành hiện thực", bà Pierce khẳng định.

Chương trình Panorama: Vũ khí Hóa học của Syria được phát trên kênh BBC One vào thứ Hai 15/10/2018, 20:30 giờ London.

Những người thực hiện: Các biên tập viên Alys Cummings Kate Mead. Sản xuất online Gritten, Lucy Rodgers, Gerry Fletcher, Daniel Dunford Nassos Stylianou.

Chủ đề liên quan

Tin liên quan