Nhà tư tưởng chống toàn trị qua đời

Leszek Kolakowski (1927-2009)
Image caption Leszek Kolakowski là nhà tư tưởng chống toàn trị có tiếng

Nhà triết học Leszek Kolakowski của Ba Lan vừa qua đời tại Oxford, Anh Quốc hôm 17/07/2009, thọ 82 tuổi, để lại nhiều phân tích có giá trị về giai đoạn cộng sản và toàn cầu hóa.

Sinh tại Radom, miền Đông Ba Lan trong một gia đình trí thức gốc Do Thái, sự chuyển biến tự tưởng của Kolakowski phản ảnh sức sống của dòng triết học thiên tả châu Âu kể từ thời Khai Sáng nhưng được thử thách và biến đổi độc đáo.

Từ một nhà lý luận theo chủ nghĩa cộng sản và vào đảng từ 1945, ông trở thành triết gia hàng đầu của phong trào xét lại và bác bỏ chủ nghĩa Stalin.

Sau khởi nghĩa Poznan của công nhân Ba Lan năm 1956 bị đàn áp, ông trở thành người thầy của các nhân vật trí thức tự do.

Tại đại học Tổng hợp Warsaw, ông cũng nổi tiếng là giáo sư trẻ, cởi mở với các giờ giảng triết học luôn đông nghịt người dự, ngoài sinh viên còn có cả văn nghệ sĩ và những kẻ điên rồ.

Ai cũng được ông cho phát biểu.

Bị đuổi khỏi đảng cộng sản năm 1966, ông cũng bị loại khỏi vị trí giáo sư tại đại học năm 1968 vì ủng hộ phong trào sinh viên.

Năm 1970, ông phải rời Ba Lan và sống từ đó tại Anh, giảng dạy triết học tại các đại học danh tiếng như Oxford, Yale, Berkeley và Chicago.

Trong khoảng 400 đầu sách của ông, các tác phẩm được đánh giá cao nhất có bộ 'Các dòng chính của chủ nghĩa Marx' (1976-1978) và 'Những bài giảng nhỏ về những điều lớn lao' (2000).

Trong các tác phẩm sau Chiến tranh Lạnh, ông đặt vấn đề triết học về Thượng Đế và con người cũng như các câu hỏi về truyền thông và nhân sinh.

Bởi vậy, ông được đánh giá cao tại Anh và Mỹ như một sử gia về văn hóa triết học châu Âu.

Nhưng tại Ba Lan và Đông Âu, ông được ghi nhớ như người tạo ra nền tảng lý luận cho phong trào phản kháng dân chủ thời cộng sản, mở đầu từ các tiểu luận về thái độ của trí thức trước quyền lực và câu hỏi về tự do.

Ông cũng mổ xẻ chủ nghĩa Marx qua các giai đoạn và đóng các cột mốc quan trọng cho lý luận Marxism kể từ khi có Liên Xô.

Đìều quan trọng với riêng ông là dù bác bỏ các ảo tưởng của chủ nghĩa Marx và Lenin, Kolalowski vẫn xác tín sức mạnh của lý trí mà ông định nghĩa như một nguyên tắc tư duy mang tính hệ thống.

Nhà báo Adam Michnik, một trong những trí thức dấn thân hàng đầu của Ba Lan nói về Kolakowski:

"Ông là triết gia và nhà văn thực thụ, người thầy của mấy thế hệ trí thức tự do Ba Lan. Trong nhiều thập niên, ông vừa là bậc có uy tín đạo đức vừa là biểu tượng của nước Ba Lan độc lập về tư tưởng và không chấp nhận kiếp nô lệ. Ông là tinh thần của tư duy phản kháng Ba Lan và tâm hồn ngỗ nghịch của Ba Lan."

Đây là điểm làm ông khác với những người bỏ chủ nghĩa cộng sản toàn trị để rồi đi vào các thuyết tôn giáo và các tư tưởng dân tộc sô-vanh.

Cái giá của tự do

Năm 1971, Kolakowski đăng trên tạp chí Kultura ở Paris tiểu luận nổi tiếng 'Các thuyết về hy vọng và vô vọng' (Tezy o nadziei i beznadziejnosci) mà sau này được coi như nền tảng lý luận của phong trào dân chủ Ba Lan.

Trong tác phẩm này, nhận định về bản chất của hệ thống cộng sản toàn trị, nhà triết học đồng ý với nhiều triết gia khác rằng hệ thống đó không có xu hướng tự cải tổ.

Nhưng điểm mới của ông là lập luận rằng cho dù vậy, các mâu thuẫn nội hàm của chế độ toàn trị sẽ tăng chứ không giảm theo thời gian, bất chấp các nỗ lực tự điều chỉnh của tầng lớp lãnh đạo.

Đây là phần 'vô vọng' của hệ thống độc tài toàn trị mà cụ thể là mô hình cộng sản Đông Âu.

Cùng thời gian, sự cứng nhắc của hệ thống sẽ ngày càng bị thách thức, từ việc nhỏ đến việc lớn.

Mặt khác, ông cũng chỉ ra rằng nhân dân sống trong xã hội như vậy có khả năng thách thức và thậm chí cho phép chế độ có mức độ cứng rắn và giáo điều của nó đến mức nào (phần hy vọng).

Có thể nói hệ thống cũng chỉ tự cho phép nó hành xử bằng với mức xã hội đó cho phép.

Nổi tiếng hơn cả là câu nói của ông: "Cái giá phải trả cho tự do sẽ giảm nếu nhu cầu tự do tăng lên".

Một trong những cách diễn giải cho rằng quy luật này không chỉ đúng đối với các cá nhân trong một xã hội mà còn đúng với số đông xã hội.

Ví dụ càng nhiều quốc gia muốn tự do thì rủi ro phải trả giá, như đổ máu để đạt được tự do sẽ giảm.

Những lời tiên tri này được phát biểu ngay sau khi các cuộc trấn áp đẫm máu Moscow chủ trương tại Đông Âu đối với nhân dân Tiệp Khắc, Ba Lan và Hungary thể hiện tinh thần dũng cảm đầy trí tuệ của Kolakowski.

Với chỉ có ba nước đứng lên đòi tự do chống lại hệ thống Stalin, cái giá phải trả là quá lớn, tạo ra cách nhìn bi quan, thậm chí vô vọng trong giới trí thức.

Nhưng như lời Kolakowski, quả nhiên, vào cuối thập niên 1980, khi cả chục nước Đông Âu đồng loạt đòi tự do thì Liên Xô phải chấp nhận và cuộc cách mạng dân chủ đã diễn ra không đổ máu.

Tin liên quan