Hiệp ước dạo đầu cho cuộc chiến

Hiệp ước 1939 giữa Liên Xô và Đức Quốc xã còn gây tranh cãi tới ngày nay, và các sử gia vẫn chia rẽ về tầm quan trọng của nó.

Image caption Hiệp ước dẫn tới việc chia cắt nhiều vùng ở Đông Âu

Trong bài đầu tiên của loạt đánh dấu sự bùng nổ Thế Chiến Hai 70 năm trước, Artyom Krechetnikov của BBC ban tiếng Nga và Steven Eke phân tích hiệp định này mà đã góp vai trò khai mào cuộc chiến.

Được ký ngày 23/08/1939, Hiệp ước Molotov-Ribbentrop đi kèm với một nghị định thư bí mật vẽ lại chi tiết bản đồ châu Âu.

Trong tháng đó, đã diễn ra hội đàm về việc thành lập liên minh chính trị giữa Đức Quốc xã và Liên Xô.

Chúng dựa trên các thảo luận trước đó nhằm thúc đẩy hợp tác kinh tế, và kèm theo là sự hợp tác quân sự, kể cả văn hóa, dưới hình thức trao đổi các đoàn đại biểu cấp cao.

Hiệp ước được ký ở Moscow bởi Ngoại trưởng Đức Joachim von Ribbentrop và người tương nhiệm phía Nga, Vyacheslav Molotov.

Nó dẫn tới việc chia nhỏ Ba Lan giữa Liên Xô và Đức, cho Liên Xô thôn tính đông Phần Lan, Estonia, Latvia, Lithuania và bắc Romania.

Phần phía tây của Ukraine và Belarus, từng là lãnh thổ của Ba Lan, cũng được sát nhập vào Liên Xô.

Vào thời điểm đó, một số sử gia tin rằng, chiến tranh ở châu Âu trở nên không thể tránh được.

Vì sao ký

Sử học Sô Viết ủng hộ ban lãnh đạo hiện nay của Nga cho rằng hiệp ước:

-Cho phép Liên Xô trì hoãn chiến tranh với Đức Quốc xã. -Cho phép biên giới Liên Xô dịch chuyển 200 cây số hoặc hơn thế về phía Tây, giúp củng cố khả năng phòng thủ sau này chống lại Đức. -Cho phép Nga tiếp đón "dân tộc anh em" - Ukraine và Belarus - vào mặt trận phòng thủ chung. -Ngăn chặn "liên minh chống Liên Xô" giữa Tây phương và Đức Quốc xã.

Hồ sơ cuộc họp bộ chính trị ngày 19/08/1939 cho thấy Stalin tin rằng chiến tranh với Đức có thể tránh được, nếu Liên Xô thành lập liên minh với Anh và Pháp.

Nhưng ông cảnh báo "diễn biến tiếp theo sau đó sẽ bất lợi cho Liên Xô".

Image caption Nghị định thư bí mật được ký bởi von Ribbentrop và Molotov

Ông nói Đức sẵn sàng cho Liên Xô "tự do hành động ở ba nước Baltic", và ngụ ý rằng Romania, Bulgaria và Hungary sẽ được nhượng cho Liên Xô như "khu vực ảnh hưởng".

Đồng thời, cuộc họp giữa Liên Xô, Anh và Pháp về phản ứng chống lại cuộc tấn công của Đức, đã không thành công.

Anh và Pháp không đồng ý với một đòi hỏi chính của Liên Xô, là quân Liên Xô được tự do đi lại qua Ba Lan.

Lịch sử giả mạo?

Một trong những góc cạnh tranh cãi lâu nay của hiệp ước là Liên Xô luôn phủ nhận sự tồn tại của nghị định thư bí mật.

Chính sách này dựa trên bài viết của Stalin bác bỏ cáo buộc về sự hợp tác Liên Xô - Đức Quốc xã, in năm 1948 và được biết tới với tựa "Những kẻ ngụy tạo lịch sử".

Cho mãi tới cuối thập niên 1980, trong giai đoạn perestroika của Mikhail Gorbachev, chính phủ Liên Xô mới thừa nhận sự thật.

Phương Tây chưa bao giờ chấp nhận - và xem đây là phi pháp - việc sát nhập các nước Baltic vào Liên Xô.

Nhiều người từ các nước Baltic đã thể hiện suy nghĩ rõ ràng khi vào ngày 23/08/1989, hơn hai triệu người nắm tay dọc biên giới phía đông nước họ đánh dấu 50 năm ngày ký hiệp ước.

Sử gia hàng đầu của Anh, Orlando Figes, mô tả hiệp ước là "cái gai liên tục trong quan hệ Nga với các nước châu Âu láng giềng".

Tác giả Leopold Unger nói hiệp ước là "tài liệu sáng lập của đế quốc Sô Viết ở châu Âu thời hậu chiến".

Image caption Nga nay cho rằng Stalin buộc phải ký hiệp ước

Văn khố Nga không cho phép sử gia tiếp cận toàn bộ các văn bản ghi lại sự hợp tác Liên Xô - Đức Quốc xã.

Hồi đầu tháng Tám, cơ quan tình báo hải ngoại của Nga SVR ra một thông cáo hiếm hoi nói rằng Liên Xô "không có lựa chọn nào khác là ký" hiệp ước.

Họ nói trách nhiệm chung cuộc là ở Anh và Pháp vì phá vỡ đàm phán tay ba mùa hè 1939.

Thông cáo này đưa ra chỉ vài tuần sau khi bộ quốc phòng Nga ấn hành một tiểu luận của một quan chức, nói rằng Ba Lan là kẻ chịu trách nhiệm chính cho Thế Chiến Hai khi không chịu công nhận đòi hỏi lãnh thổ "hợp pháp" của Đức Quốc xã.

Xét lại?

Sự xuất hiện những quan điểm như thế có phải để nói rằng một phân tích xét lại đối với hiệp ước đang trở nên phổ biến trong giới cầm quyền Nga?

Nó có liên quan tới nỗ lực gần đây và một phần mang tính chính thức nhằm phục hồi cho Stalin như "nhà lãnh đạo vĩ đại" - cho dù chính quyền cũng thừa nhận các nạn nhân của ông ta?

Alexander Dyukov, một sử gia trẻ người Nga cho rằng sự đàn áp của Liên Xô đã bị phóng đại, viết: "Cố gắng so sánh hay đồng hóa chính thể Hitler với Liên Xô hủy diệt một điểm nhấn lịch sử - chiến thắng của chúng ta trong chiến tranh - điểm nhấn giúp duy trì xã hội chúng ta".

Mark Solonin, một sử gia, lại có quan điểm khác.

"Sau khi ký hiệp ước, Stalin rơi vào trạng thái mà chỉ có thể mô tả là sự dũng cảm ngu ngốc."

"Một cuộc chiến châu Âu trở nên không thể tránh. Nó bắt đầu đúng một tuần sau khi ký hiệp ước."

Nga ngày càng nhấn mạnh hiệp ước là văn bản chiến lược, xuất phát chủ yếu vì lo toan tự vệ.

Nước này mạnh mẽ bác bỏ ý tưởng rằng sự đồng lõa của Liên Xô với Đức là thành tố trong việc phá hủy châu Âu không lâu sau đó.

Tin liên quan