Trung Quốc: 60 năm đổi thay

Lễ kỷ niệm Quốc Khánh lần thứ 60 tại Bắc Kinh, Trung Quốc

Nhà báo kỳ cựu của BBC, John Simpson, nhìn lại những chuyển biến đáng kinh ngạc của đất nước và người dân Trung Quốc nhân dịp quốc gia này kỷ niệm 60 năm ngày đảng Cộng sản lên nắm quyền.

Trong 60 năm kể từ khi Mao Trạch Đông tuyên bố thành lập nhà nước Trung Quốc Cộng sản, Trung Quốc đã chứng kiến nhiều đổi thay hơn bất cứ quốc gia nào trên thế giới.

Tại làng Tế Bái Tân, ở rìa phía bắc thủ đô Bắc Kinh, tôi đã gặp một ông cụ người đã chứng kiến tất cả những đổi thay này.

Ông tên là Vương và năm nay 78 tuổi. Tôi nói chuyện với ông tại một khu chợ trước một gian hàng cao ngất hàng và ông trầm trồ trước những quả bí lớn.

Những thay đổi ông đã chứng kiến, đó là sự hình thành của chủ nghĩa Marxit Leninist và cuộc trưng thu đất đai, rồi những thăng trầm khủng khiếp của cuộc Cách mạng Văn hóa, nạn đói lớn giết hại hàng triệu người dân, tới cú đảo chính được đồn đoán do một người được Mao tin cậy, ông Lâm Bưu, dẫn tới việc ông phải bỏ trốn và cái chết của ông này khi âm mưu thất bại, và sau đó là sự hình thành phe cánh tả sau này được mệnh danh là Bè lũ bốn tên.

Image caption Người dân chuẩn bị sẵn sàng cho các hoạt động kỷ niệm ngày lễ

Ông đã trải qua ngày Chủ tịch Mao qua đời, và một tháng sau là vụ bắt Bè lũ bốn tên. Ông cũng chứng kiến chương trình hiện đại hóa đáng nói tới do ông Đặng Tiểu Bình chỉ đạo và cả nỗ lực bất thành trong việc tìm cách gạt bỏ ông Đặng nhằm xây dựng một nền dân chủ lớn hơn và thất bại đó khiến dẫn tới vụ thảm sát tại Quảng Trường Thiên An Môn.

Quan trọng hơn cả, ông Vương đã chứng kiến một xã hội nông dân lạc hậu chuyển mình sang thành một nền kinh tế sản xuất lớn nhất trong lịch sử loài người.

Lẽ tự nhiên là những gì ông Vương muốn nói tới đó là về các loại rau quả ở các gian hàng bán tại khu chợ này. “Chúng tôi chưa bao giờ có nhiều thực phẩm như vậy,” ông nói đầy tự hào.

Những bí mật

Các luật định kiểm soát cuộc sống hàng ngày là khác xa nhau theo năm tháng.

Vào những năm 1970, một người bạn tôi là một trong hai hay ba phóng viên phương Tây duy nhất tại Bắc Kinh và chị biết rõ về người phiên dịch do chính phủ Trung Quốc cử làm việc với chị.

Người phiên dịch tiết lộ một bí mật thầm kín nhất của cô. Đó là mỗi lần kỉ niệm ngày cưới của mình, hai vợ chồng họ lại cho các con uống thuốc ngủ, rồi lật sàn gỗ lên, kéo một chiếc hòm gỗ được giấu ở bên dưới và lôi ra bộ váy cưới cùng bộ comple của họ và mặc vào.

Họ lặng lẽ ôm nhau nhảy vài vòng trong căn phòng bé tẹo rồi lại giấu chiếc hòm đi để sang năm lại mở ra như vậy.

Nếu các con họ trông thấy, chúng có thể bào với công an. Luôn có những kẻ dòm ngó ở khắp mọi nơi sẵn sàng điểm báo những hành vi sai trái nhỏ nhất.

Đồng phục

Tất cả mọi người trên đất nước Trung Quốc, bất kể là nam giới hay phụ nữ, già hay trẻ, đều mặc giống nhau, đó là bộ đại cán theo kiểu của ông Mao, thường là màu đen hoặc màu xanh công nhân. Chỉ một sự cải biến nhỏ cũng bị trừng phạt nặng nề.

Hồi tháng Tám năm 1978, người kế vị ông Mao, ông Ngô Quốc Phong, đã tới Romania. Cùng với hàng chục các nhà quan sát chuyên theo dõi Trung Quốc khác trên thế giới, tôi cũng tới Bucharest để tường thuật về chuyến viếng thăm này.

Image caption Dưới thời Mao, tất cả mọi người đều phải ăn mặc đồng phục giống nhau

Khi ông Ngô và phái đoàn của ông bước xuống chân cầu thang, tôi có thể nghe thấy tiếng ồ lên thảng thốt trong số những người nói tiếng Hoa quanh tôi.

Một phụ nữ trông không có gì đặc biệt đi sau ông Ngô Quốc Phong mặc bộ đại cán Mao nhưng là màu nâu sẫm.

Hành động không theo lề thói có tính cách mạng, rõ ràng vốn bị chính vị lãnh tụ của Trung Quốc cấm, là một dấu hiệu cho thấy mọi sự bỗng dưng đang thay đổi.

Vào năm 1999, trong thời gian diễn ra các cuộc biểu tình tại Quảng Trường Thiên An Môn, một trong những cách thức thanh niên thể hiện sự độc lập mới của mình đó là nắm tay nhau bước trên đường phố, một điều những kẻ chuyên dòm ngó cho chính phủ không đồng tình.

Ngày nay, tại Trung Quốc, gần như ai thích mặc gì thì mặc.

Tuy nhiên vẫn còn chỉ điểm, và mặc dù các thế hệ chính trị gia đã thay đổi đáng kể tại Trung Quốc, trong đó một nhân vật nổi tiếng đã gửi con trai tới trường Eton, trường mà các hoàng tử Anh từng học, thì ngành cảnh sát tại Trung Quốc vẫn hầu như không được tái cơ cấu.

Bánh Trung thu và tiền bạc

Có một văn phòng chuyên nhận các đơn khiếu nại trên toàn quốc được đặt tại thủ đô Bắc Kinh. Người dân thường phải mất nhiều ngày để tới đây nhưng khi tới nơi, họ có nguy cơ bị công an những người quản lý văn phòng này sách nhiễu, đánh đập hay bắt giam. Lúc này, vào thời điểm Quốc Khánh, văn phòng nhận khiếu nại này đóng cửa.

Các nhân vật bất đồng chính kiến hàng đầu đang bị quản thúc tại gia. Khi tôi tới thăm một người trong số này, và là người đã bị bắn bị thương tại Quảng Trường Thiên An Môn, tôi được biết ông vừa bị bắt. Con hẻm nơi ông sống vẫn đầy cảnh sát.

Giới chức trách quyết tâm thực hiện việc không để bất cứ ai có thể làm hỏng dịp kỷ niệm lớn này.

Họ đặc biệt lo ngại về các cuộc biểu tình tại Tây Tạng hay với các vùng người Hồi giáo ở Trung Quốc.

Image caption Thay đổi diễn ra tại khắp Trung Quốc, đặc biệt tại vùng nông thôn

Tuy nhiên tất cả những điều này không ảnh hưởng tới người dân thường tại Trung Quốc. Trên con phố chính ở Tế Bái Tân, ngôi làng của ông Vương nằm ở phía bắc Bắc Kinh, không thấy có treo cờ, hay khẩu hiệu chào mừng kỉ niệm 60 năm và cũng thấy ít bóng dáng các viên chức đảng viên địa phương.

Tại đây có không khí thư giãn và hưởng thụ thực sự. Trung thu sắp tới và người dân mua bánh nướng bánh dẻo. Sau 60 năm dưới chế độ Cộng sản, cuộc sống chưa bao giờ được dễ chịu như thế này.

Tuy nhiên ngày nay hoàn toàn vô nghĩa khi nói về chủ nghĩa Cộng sản tại đây.

Bên ngoài làng Tế Bái Tân, là những khu nhà lớn nơi mỗi căn nhà có thể được bán với giá 1 triệu bảng Anh (1,6 triệu đô la Mỹ). Thế nhiều dân làng này kiếm sống bằng nào? Họ trở thành những người giúp việc trong các căn nhà này.

Mọi thứ trở lại đúng như khi bắt đầu hồi năm 1949. Chỉ có điều cuộc sống bây giờ giàu có hơn và thư thái hơn.

Tin liên quan