Tại sao Copenhagen thất bại?

Khoảng 45.000 người đã về dự hội nghị thượng đỉnh ở Copenhagen và đại đa số tin rằng cần có một thỏa thuận toàn cầu mới.

Nhưng tại sao hội nghị không đạt được thỏa thuận toàn diện, ngoại trừ giữa năm nước do Hoa Kỳ dẫn đầu? Và cũng không có sự đồng ý rằng hội nghị năm sau phải đạt được một cái gì đáng kể hơn.

Phóng viên môi trường BBC, Richard Black thử đi tìm các yếu tố có thể đã làm cho hội nghị Copenhagen thất bại.

1. Không muốn có thỏa hiệp toàn cầu:

Cho đến lúc hội nghị bế mạc, tất cả các chính phủ có vẻ muốn chìa khóa cho vấn đề biến đổi khí hậu chỉ nằm trong khuôn viên của hội nghị mà thôi.

Cuối cùng một thỏa thuận đạt được trong phòng họp kín chứ không tại hội nghị. Đúng ra các nước phải xét đến vị trí của nước khác và thực sự đàm phán như hồi ở Kyoto - các nước phát triển đưa ra nhiều hoài bão, lập trường thay đổi trong đàm phán, và một hiệp ước được thực hiện.

Lần này ở Copenhagen, mọi người nói, nhưng không ai thực sự lắng nghe.

Lãnh đạo Hoa Kỳ và các nước gọi là BASIC gồm có Brazil, Nam Phi, Ấn Độ và Trung Quốc đồng ý với nhau vào phút chót, cứ như 9 tháng hội đàm trước đó và kế hoạch hành động Bali họ đã cam kết, chưa từng xảy ra.

Kết luận lô-gích có thể đây là cách các nước lớn muốn chơi - một dạng đàm phán bán chính thức, trong đó mỗi nước nói lên những gì họ sẵn sàng làm, không có gì phải đàm phán, và không có gì ràng buộc về mặt pháp lý.

2. Hệ thống chính trị của Mỹ:

Gần như mọi nước tham gia hội nghị, hoặc tổng thống hoặc thủ tướng có tiếng nói và có quyền cam kết thay cho chính phủ.

Hoa Kỳ không như vậy, tổng thống không thể hứa hẹn gì nếu quốc hội không ủng hộ.

Nhìn từ bên ngoài, Hoa Kỳ trên thực tế có hai chính phủ, cái này có quyền phủ quyết cái kia.

Dĩ nhiên cha đẻ hợp chủng quốc có lý do để làm như vậy. Nhưng điều đó làm Hoa Kỳ không tham gia được tiến trình đàm phán như thế này, thường không thể nói lên lập trường hoặc thay đổi lập trường - cơn ác mộng của các nhà đàm phán.

3. Thời điểm không đúng:

Kế hoạch hàng động Bali được đưa ra cách đây hai năm cũng tại một hội nghị biến đổi khí hậu, nhưng từ đó đến nay chỉ mới một năm từ khi ông Barack Obama vào Nhà Trắng và bắt đầu tìm cách cắt giảm khí thải ở Mỹ.

Copenhagen có lẽ đến quá sớm cho nhiệm kỳ tổng thống của Obama.

Đã vậy ông còn đang cố gắng thúc đẩy cải tổ y tế - cả hai chuyện đều cho thấy vô cùng khó khăn.

Nếu hội nghị thượng đỉnh Copenhagen diễn ra chậm hơn một năm, tiếng nói của ông Obama có thể mạnh hơn và có thể đưa ra chỉ dấu cho kế hoạch hành động về sau - những dấu hiệu có thể khiến các nước khác phai tăng cường những gì họ cam kết.

Ngay lúc này ông ta không thể cam kết gì được, và các nước khác cũng đáp lại một cách tương xứng.

4. Nước chủ nhà:

Trên nhiều mặt, Đan Mạch là nước chủ nhà tuyệt vời. Copenhagen là một thành phố thân thiện và có khả năng, giao thông tốt, các cửa hàng ăn uống phục vụ cho trung tâm hội nghị Bella Center mở cửa thâu những đêm dài đàm phán.

Các nước đang phát triển cáo giác nước chủ nhà tổ chức đàm phán trong phòng kín. Nhưng phải nói chính phủ của Thủ tướng Lars Lokke Rasmussen đã tính toán sai, vô cùng sai lầm.

Ngay từ trước khi hội nghị khai mạc, văn phòng của ông đã đưa ra một dự thảo tuyên bố chính trị cho một nhóm ''các nước quan trọng'' vì vậy tạo sự bất bình cho những nước nào không có trong danh sách, kể cả những nước cảm thấy đang bị đe dọa trầm trọng nhất bởi biến đổi khí hậu.

Nước chủ nhà cứ hối thúc mọi chuyện để có thể kết thúc hội nghị khiến một số nước đang phát triển tố cáo có sự sắp đặt trước, thế là đàm phán liên tục bị đình hoãn.

Sau vụ dự thảo tuyên bố, nước chủ nhà nhiều lần cho biết họ đang chuẩn bị những văn kiện mới - là công việc đáng lý do các chủ trì độc lập của các ủy ban đàm phán đảm nhận.

Trưởng đoàn đàm phán Trung Quốc bị cấm trong ba ngày đầu - một vấn đề nghiêm trọng cần giải quyết ngay trong ngày đầu.

Đến khi ông Rasmussen chủ trì hội đàm cấp cao, người ta có thể nhanh chóng nhận ra ông không hiểu gì về hội nghị biến đổi khí hậu và tính chính trị của vấn đề.

Điều đó khiến khó tránh được kết luận rằng văn phòng thủ tướng đã đánh giá hội nghị là một cơ hội cho một sự vinh quang kiểu hiệp ước ''Made in Denmark'' cho biến đổi khí hậu.

5. Thời tiết:

Mặc dù không ai nêu chuyện hoài nghi về biến đổi khí hậu trong những ngày đầu của hội nghị, nhưng càng về sau thời tiết lạnh, thậm tuyết phủ mặt đường từ thành phố đến trung tâm hội nghị, khiến các đại biểu không cảm thấy thuyết phục lắm.

Cơ quan khí tượng thế giới WMO ghi nhận thập niên này có nhiệt độ cao nhất... ''ngoại trừ ở Bắc Mỹ''.

Nếu dân chúng Mỹ phải đương đầu với nhiệt độ cao, hạn hán kéo dà, ít mưa trầm trọng như ở những nơi khác trên thế giới, liệu họ có thúc giục các dân biểu có hành động nhiều hơn cho biến đổi khí hậu trong những năm qua?

6. Văn hóa tin tức 24/24:

Hàng ngàn phóng viên theo dõi tường thuật mọi diễn biến tại hội nghị.

Toán truyền thông của Nhà Trắng thực hiện một cú ngoạn mục, và cũng bị dèm pha vì thế, khi tổng thống công bố trực tiếp trên truyền hình trước khi mọi người, kể cả đa số các nước có tham gia, biết là một thỏa thuận đã đạt được.

Tin đầu tiên đến tai các phóng viên đi cùng với tổng thống - những người đáng kính trọng - nhưng phải nhìn nhận họ không thể hỏi những câu hỏi khó như các chuyên gia về môi trường đã tham dự hội nghị trong hai tuần trước đó.

Sau tuyên bố của ông Obama dĩ nhiên các phóng viên chất vấn chi tiết, nhưng nghị trình đã an bài. Đến lúc đó đối với những ai không quan tâm lắm đến chi tiết, sẽ tin rằng đã cọ́ thỏa thuận, và Hoa Kỳ đóng vai trò lãnh đạo cộng đồng thế giới.

Văn hóa tin tức trực tiếp 24/24 không tạo nên Hiệp ước Copenhagen, nhưng chắc chắn đã giúp Nhà Trắng giữ cho ''kiến trúc sư trưởng của hiệp ước'' tránh được mọi săm soi mà công bố chiến lợi phẩm của ông.

7. Chính trị EU:

Có một lúc EU nắm sinh mạng của thỏa thuận Obama-BASIC. EU nói thỏa thuận này thất vọng, nhưng tại sao cuối cùng 27 nước thành viên của khối chấp nhận.

Nếu như EU từ chối vào lúc đó, một số đáng kể các nước đang phát triển cũng sẽ làm theo, và như vậy thỏa thuận chỉ là một sự đồng ý bán chính thức giữa một vài nước mà thôi. Lúc đó tiếng nói của EU có thể mạnh hơn khi đòi hỏi lần sau phải đạt được cái gì đó đáng kể.

Câu trả lời có thể, như thông lệ đừng bao giờ chống lại Mỹ, đặc biệt dưới thời Obama, và luôn tuyên bố thành công vào cuối. Một lý do khác có thể là ngày càng có nhiều chính phủ trong khối không cảm thấy thuyết phục trong chuyện giới hạn khí thải.

Khi các nước quan trọng trong EU - nhất là Pháp và Anh, đã đầu tư chính trị nhiều trước đó để chuẩn bị cho một hiệp ước, chuẩn bị giường chiếu cho Mỹ và Trung Quốc với hy vọng được đối xử như một đối tác ngang hàng - có thể nói vai trò của EU xem ra không được như họ mong muốn.

8. Chiến lược vận động sai:

Đằng sau hậu trường đã diễn ra những cuộc vận động và tư vấn của vô số các nhóm tìm cách phối hợp để tối đa hóa cơ hội đạt được một kết quả như mong muốn.

Thông điệp chung là ca ngợi Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil và các nước đang phát triển lớn khác đã cam kết giới hạn khí thải - nương tay với Barack Obama - và tấn công các nước (Canada, Nga, và EU) mà các nhà vận động nghĩ rằng có thể và cần làm thêm.

Nay thì tất cả các nhóm vận động đang xem xét lại chiến lược. Các nhóm ở Mỹ cũng vậy vì muốn tranh thủ cả quốc hội chứ không riêng gì tổng thống.

Thỏa thuận đạt được đúng như Trung Quốc, Ấn Độ và các nước đang phát triển lớn khác mong muốn, các nhà vận động phải đối xử với họ như thế nào đây?

Anh sẽ vận động thế nào ở Trung Quốc, hay ở Ả-rập Saudi? Các nhóm lâu nay vẫn ủng hộ các nước đang phát triển trước sự gây hại của phương Tây cũng phải xem lại.

Sau Copenhagen, không còn thế giới đang phát triển - mà là nhiều thế giới đang phát triển. Đối mặt với trật tự mới này là một thách thức cho các nhóm vận động, cũng như cho các chính trị gia của các nước quyền lực lâu đời.

Tin liên quan

Kết nối Internet liên quan

BBC không chịu trách nhiệm nội dung các trang bên ngoài