Chiến tranh lạnh

Phóng viên Brian Hanrahan
Image caption <i>Phóng viên Brian Hanrahan tường thuật năm 1989</i>

Chủ biên ngoại giao của BBC, Brian Hanrahan nhìn lại di sản của biến cố 1989 - vốn tác động đến cuộc sống của nhiều người trong 20 năm qua - từ những thay đổi ở Đông Âu cho đến cuộc Chiến tranh lạnh không còn nữa.

Các nhân viên mật vụ lạnh lùng của KGB dán mắt vào màn ảnh nhỏ. Trên lầu, Tổng thống Hoa Kỳ Ronald Reagan và Chủ tịch Liên Xô Mikhail Gorbachev đang giải quyết sự đối đầu giữa hai cường quốc.

Các nhân viên mật vụ có nhiệm vụ bảo vệ ông Gorbachev cũng đang xem một sự đối đầu, nhưng là trong phim hoạt hình giữa mèo Tom và chuột Jerry.

Sau lưng họ, khói bắt đầu bốc lên từ chiếc thùng rác nhỏ mà một người trong số họ đã búng tàn thuốc vào, nhưng mọi người bị hấp dẫn bởi đoạn phim hoạt hình của phương Tây, không ai để ý.

Tòa nhà bằng gỗ đã bị thiêu rụi nếu như một nhân viên quản lý người Iceland không thính mũi, bất chấp luật lệ ngoại giao, chạy vào dập tắt ngọn lửa.

Thế là tòa nhà Hofti và hội nghị thượng đỉnh Reykjavik tháng 10 năm 1986 thoát hiểm. Hoa Kỳ và Liên Xô đang trên đường chấm dứt cuộc Chiến tranh lạnh.

Một câu chuyện bên lề khác là đường dây điện thoại trực tiếp nối với Moscow.

Sau khi ông Gorbachev làm cho mọi người bất ngờ với những đề nghị cắt giảm vũ khí, ông Reagan cũng tìm cách đáp lại trước sự quan ngại của các phụ tá vì những đề nghị của ông chưa hề được thông qua với các cố vấn của tổng thống.

Chôn ngoài biển

Ông Gorbachev bước ra gọi cho Moscow rồi lắc đầu khi quay lại. Khi ấy là một Tổng Bí thư tương đối mới nên ông không thể tự đưa ra quyết định mà phải hỏi qua Bộ Chính trị.

Nhưng nếu quay nhanh đến hội nghị thượng đỉnh Malta ba năm sau đó, chúng ta thấy một Gorbachev tự tin hơn nhiều.

Tháng 12 năm 1989, ông đồng ý với Tổng thống George Bush, chuyển từ đối đầu sang hợp tác.

Cuộc Chiến tranh lạnh chấm dứt theo lời phát ngôn nhân của ông Gorbachev là "đã bị chôn vùi dưới đáy Địa Trung Hải".

Trong suốt năm 1989 đã có hai tiến trình riêng biệt, nhưng cả hai đều nhờ vào những cải cách của ông Gorbachev.

Một là Liên Xô thôi kiểm soát Đông Âu - một niềm vui bùng nổ và tít giật gân cho mọi người liên quan.

Hai là một cuộc cách mạng trầm lặng hơn trong quan hệ giữa Đông và Tây - sự phai nhạt dần của những đối đầu ý thức hệ mà trong bốn thập niên liền đe dọa thế giới với nguy cơ chiến tranh hạt nhân.

Image caption <i>Hai ông Gorbachev và Yeltsin, ai làm Liên Xô tan rã?</i>

Đó là phần thưởng thực sự cho các lãnh đạo phương Tây và họ sợ rằng tỏ ra vui mừng quá trước việc Đông Âu được giải phóng có thể đưa ông Gorbachev vào vị thế nguy hiểm.

"Chúng tôi không biết chắc là Chiến tranh lạnh có kết thúc khi Bức tường Bá Linh sụp đổ hay không," ông James Baker, Ngoại trưởng Mỹ tại hội nghị thượng đỉnh Malta nói.

"Và đó là lý do tại sao Tổng thống Bush đúng khi không chịu 'nhảy múa trên bức tường' theo như nhiều người muốn."

Ông baker giải thích ''bằng cách không xát muối vào vết thương", Tổng thống Bush đã tạo điều kiện giúp ông Gorbachev không phải sử dụng vũ lực để bảo vệ khối Xô Viết.

"Ông ấy đúng. Chúng ta có quá nhiều chuyện chưa giải quyết xong với họ,'' ông Baker nói.

Ông Gorbachev đã hé mở một cánh cửa mới - cho một thế giới an bình hơn. Nhưng phương Tây lo sợ cánh cửa ấy sẽ đóng sập lại nếu ông Gorbachev bị lật đổ.

Cay đắng

Những năm sau đó là sự giằng co giữa cánh bảo thủ và những người chuộng cải cách trong giới lãnh đạo Xô Viết.

Ông Gorbachev vất vả giữ cho mình được quân bình khi những thay đổi đã diễn ra ở Đông Âu bắt đầu lan qua Liên Xô.

Ngoại trưởng Anh lúc bấy giờ, Lord Hurd, nói: "Đó là điều không tránh khỏi. Ông Gorbachev không thể thực hiện những thay đổi đó, những sự nhân nhượng, mà không bị chỉ trích và tranh cãi quyết liệt."

Liên Xô được yêu cầu từ bỏ những lãnh thổ góp phần đem lại tên hiệu cường quốc - những khu chiếm đóng, những căn cứ quân sự, những khu vực trái đệm..

"Đó là những nơi Liên Xô đã phải đổ máu để giành lấy," Lord Hurd nói. "Đó là những nơi đầy ký ức và nghĩa trang. Không thể nào từ bỏ những nơi ấy mà không có sự cay đắng."

Dù ông Gorbachev mất dần quyền lực, nhưng ông đã cản được những người cứng rắn quay lại với sự đàn áp, vốn là một đặc tính của chế độ cộng sản.

Không có trại cải tạo và thỉnh thoảng những vụ thảm sát, hệ thống này không thể tự tồn tại.

Những người cứng rắn đi đến nhận định đúng đắn đó là, điều đang bị đe dọa chính là sự sống còn của đất nước.

Nhưng đến lúc đó họ không còn làm gì được nữa với ông Gorbachev.

Đảng Cộng sản không còn là trung tâm quyền lực vốn giữ đất nước thành một khối.

Cuộc đảo chính của họ vào tháng Tám 1991 đã bị các nhà cải cách dưới quyền tân lãnh đạo Nga, Boris Yeltsin, hóa giải dễ dàng.

Những gì xảy ra sau đó là một mâm cỗ miễn phí khi lãnh đạo các nước thuộc Liên Xô đứng lên giành quyền lực cho chính mình.

Theo ông Leonid Kravchuk, người trở thành Tổng thống Ukraine, ông Yeltsin ban đầu muốn gìn giữ Liên Xô và thay thế cho ông Gorbachev.

Nhưng khi ông Kravchuk cương quyết đòi độc lập cho Ukraine thì ông Yeltsin đổi qua ý tưởng tách Liên Xô ra thành nhiều nước.

Đó là quyết định vẫn đang giày vò nhiều người Nga.

Hầu hết những khó khăn khi quan hệ với Nga trong hai thập niên qua là hình bóng cường quốc mà họ tự tạo nên vốn phải ưu việt hơn các nước lánh giềng. Nhưng với các nước mới độc lập, muốn ở gần Nga đến đâu là quyền của họ.

Ông Kravchuk, người nói chính ông đã đẩy Nga vào vị thế đó, là một người cựu cộng sản nhưng tái sinh làm một người theo chủ nghĩa dân tộc.

Image caption <i>Tổng thống Leonid Kravchuk nói ông là người sáng lập nước Ukraine độc lập</i>

Chính ông có trong bàn đàm phán việc phân chia Liên Xô. Ông nhớ ông Gorbachev đã vô cùng ngạc nhiên.

"Ông nhìn thất thần. Với ông ấy, và cũng như mọi người khác, nó bất ngờ quá."

Ông tin rằng ông Gorbachev không biết trước được lịch sử diễn tiến thế nào, nhưng ông sẽ bị lịch sử lên án.

"Tôi nghĩ lịch sử không nhớ đến Gorbachev như một nhà sáng lập, mà là người đã hủy hoại Liên Xô vì đó là điều ông ấy đã làm," ông Kravchuk nói.

"Tôi là người sáng lập ra Ukraine - trong lịch sử. Yeltsin là người sáng lập ra nước Nga mới - trong lịch sử. Và Gorbachev đã không sáng lập ra một liên minh mới mà hủy diệt nó đi."

Chờ qua Giáng sinh

Nhưng bên ngoài Liên Xô cũ, người ta có cách đánh giá khác về ông Gorbachev. Lord Hurd nghĩ rằng ông Gorbachev biết rõ ông làm gì.

"Chúng ta mang nợ rất lớn với ông Gorbachev. Ông ấy đổi mới, và cuối cùng giúp làm sụp đổ một thể chế, một sự đối đầu với chúng ta, vốn làm tê liệt thế giới này về nhiều mặt trong cả một thế hệ.

"Và ông ấy làm như vậy với lòng dũng cảm và nhận định của riêng ông là một thể chế như vậy không thể kéo dài."

Ông Gorbachev đã có một nhân nhượng để giành một chỗ đứng trong lịch sử. Ban đầu ông đã có ý định từ bỏ chức Chủ tịch Liên Xô vào ngày 24 tháng 12 năm 1991.

Nhưng phụ tá báo chí của ông, Andrei Grachev, nhắc ông rằng tại hầu hết các nơi khác trên thế giới, hôm sau, 25, là ngày lễ Giáng sinh, các tòa soạn báo đều nghỉ không ai đưa tin lúc ông ra đi.

Nhờ vậy mà Liên Xô - một nước vô thần - đã tồn tại thêm được một ngày.

Tin liên quan