Khi Tòa không kết án

Một cậu bé người Kenya mặc áo có in tên Luis Mereno Ocampo
Image caption Tên của công tố viên trưởng ICC, Ocampo, đồng nghĩa với nhiềm hy vọng của nhiều nạn nhân chiến tranh

"Công lý cần thời gian." Đối với công tố viên trưởng của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), Luis Moreno Ocampo, đây là câu mà ông đã nói nhiều lần.

Mười hai năm sau khi ra đời, ICC vẫn chưa một lần có được sự kết án can phạm.

Như vậy có phải ICC đã thất bại?

Hiện tại có năm nước đang liên quan đến các điều tra tội phạm - Kenya, Uganda, Cộng hòa Trung Phi, Cộng hòa Dân chủ Congo và Sudan.

Tất cả đều là các quốc gia Phi châu, và tại đây, câu cửa miệng khi nói đến tòa án là "việc gì phải trả tiền cho luật sư trong khi ta có thể mua thẩm phán?"

Nhiều người có thể nói rằng đây là công lý có lựa chọn và rằng ICC cần mở rộng thêm lưới công lý đến các châu lục khác nữa.

Nhưng câu trả lời chính thức từ ICC luôn là Tòa án Hình sự Quốc tế "nhằm vào tội phạm chứ không phải quốc gia nào cụ thể."

Đây có thể là lời giải thích khó chấp nhận được đối với nhiều người.

Image caption ICC chỉ là phép cộng của các nước thành viên

Đúng vào lúc các đại biểu tham tham một hội nghị lớn tại thủ đô Kampala của Uganda để xem xét lại những gì ICC đã làm được, lính Israel tràn lên một đoàn tàu biển chở hàng viện trợ đang trên đường tới Gaza và giết hại một số nhà hoạt động.

Tổng thư ký Liên hiệp quốc Ban Ki-moon tuyên bố ông muốn có câu trả lời rõ ràng về vụ tấn công này.

Nhưng Israel lại không nằm trong số các nước ký vào Công ước Rome, văn bản pháp lý mở đường cho sự ra đời của ICC - và như vậy Isarel không chịu sự điều khiển quyền lực pháp lý của ICC.

Chính vì vậy, Kofi Annan, người đóng vai trò đàm phán trong một số tranh chấp cay đắng nhất của châu Phi, đã đánh đúng vào điểm này khi nói: "Dù sao thì chúng ta cũng sẽ cần ICC" tại một diễn đàn mở.

Mặc dù ICC vẫn chưa ra được lệnh bắt Tổng thống Omar al-Bashir của Sudan - lãnh tụ đương chức đầu tiên sẽ bị kết án tội phạm chiến tranh - ICC khẳng định ít nhất đã hạn chế được khả năng đi lại tự do của ông.

Nhưng sự tồn tại của lệnh bắt ông al-Bashir, buộc 111 quốc gia phải tống giam ông nếu ông vào lãnh thổ các nước này, chỉ là một ví dụ của cái gọi là công lý tàng hình.

Đây là một nỗ lực nhằm thay đổi văn hóa cho phép tội phạm lẩn tránh pháp luật, và về lâu dài sẽ đưa những người này ra xét xử.

Đứa con hung dữ

Những người ủng hộ ICC cho rằng khả năng hạn chế tự do của một số tội phạm cũng quan trọng như khả năng xét xử của ICC.

Image caption Các thành viên của ICC chỉ trích Israel, nước không tham gia vào tòa án này

Khó có thể xác định được liệu ICC có thể thay đổi hành vi của các chính phủ, các phong trào phiến quân cũng như các cá nhân đến mức nào, nhưng những người ủng hộ tòa án này khẳng định các tài liệu và văn bản ghi lại trong những năm qua cho thấy đã có sự thay đổi về thái độ khi các chính phủ và cá nhân nghĩ đến khả năng bị đem ra xét xử tại ICC.

Kenya đã bị hết sức tức giận khi bị buộc phải bắt đầu quá trình thành lập một tòa án tại chính quốc gia mình nhằm điều tra các hành vi bạo lực sau bầu cử gây rối loạn đất nước này trong nhiều tuần sau khì bầu cử năm 2007.

Hiện còn chưa rõ liệu tòa án tại nước này sẽ hoạt động như thế nào, nhưng người ta đang hy vọng rằng các tòa án này có thể song hành với ICC. Ông Moreno Ocampo nói rằng ông muốn những kẻ đứng đằng sau các vụ bạo loạn sau bầu cử bị đưa ra xét xử trước khi Kenya tổ chức bầu cử lần tiếp theo vào năm 2012.

Rõ ràng rằng sự tồn tại của ICC đã gửi những tín hiệu một các chậm chạp đến những người dân thường, những người vẫn thường cảm thấy mình thấp cổ bé họng và không được bảo vệ trước luật pháp.

Chút hy vọng

Ngay cả trên những xe minibus chạy tại Kenya nơi tên tuổi của các cầu thủ bóng đá và ca sĩ nhạc pop nổi tiếng thường chiếm vị trí quảng cáo quan trọng nhất, người ta có thể nhìn thấy thấp thoáng tên của Luis Moreno Ocampo.

Có cảm giác người dân ở đây có một chút hy vọng, dù là le lói.

Nhưng khả năng của ICC vẫn còn hạn chế bởi Mỹ và Trung Quốc, hai trong số năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo An vẫn chưa ký kết tham gia ICC.

Dù ở bên lề, Hoa Kỳ ủng hộ nhiệt tình việc xét xử ông Bashir.

Nhưng bởi nước này chưa chính thức ký kết tham gia ICC, sự thiếu vắng một ông lớn như Mỹ vẫn luôn được dùng như chiếc gậy quất vào ICC.

Chính quyền Obama đang có những đàm phán kín có thể sẽ mở đường cho việc ký kết chính thức ủng hộ ICC.

Image caption ICC chưa làm được gì nhiều cho các nạn nhân

Nhưng một nhà ngoại giao đã nhận xét rằng Mỹ sẽ chỉ tham gia một câu lạc bộ khi lợi ích cho nước này là cực kỳ cao.

Đó là lý do các tổ chức nhân quyền đang cảnh báo ICC phải cẩn thận khi xem xét các đề xuất phức tạp trong những ngày tới đây liên quan đến định nghĩa về tội xâm lược.

Các nước thành viên của ICC đang tìm một định nghĩa cho tội xâm lược.

Vậy cuộc chiến Iraq có khớp với định nghĩa về xâm lược không? Hay hoạt động của Ethiopia tại Somalia có được coi là xâm lược?

Quan trọng hơn nữa, ICC cần đưa ra một loạt các hướng dẫn về tội xâm lược để phục vụ các chế tài.

Richard Dicker, thuộc Human Rights Watch, cho rằng ICC đang đứng trước khả năng phải hy sinh tính trung lập của mình và lạc vào những ma trận chính trị.

Những gì xảy ra tại Dải Gaza trong những ngày qua có thể sẽ hạn chết bớt những tranh cãi về vấn đề định nghĩa tội xâm lược.

Nhưng những người tham gia hội nghị của ICC đã đồn đoán rằng các đại biểu có thể sẽ "lạnh gáy" và cuộc bỏ phiếu được nhiều người trông chờ về tội xâm lược có thể sẽ chẳng đi tới đâu.