Mùa xuân Ả rập sẽ đi về đâu?

Bản quyền hình ảnh AFP

Hãy bắt đầu với các con số. Trong số 22 quốc gia Ả Rập, đã có năm nước nổi dậy, một có các cuộc đụng độ lớn, kéo theo cuộc đàn áp khốc liệt, và các nước còn lại đều đã có những khuấy động nhỏ của làn sóng bất đồng chính kiến.

Làn sóng lan truyền về những thay đổi chế độ trong thế giới Ả Rập, đa phần đều khởi nguồn từ đầu năm 2011, hiện vẫn chưa kết thúc.

Chỉ có hai quốc gia, Ai Cập và Tunisia, là thực sự đã xóa bỏ được giới cầm quyền, nhưng nhiều người dân Ai Cập vẫn than phiền là chính phủ lâm thời của họ không mấy khá hơn trước.

Các tập đoàn cầm quyền khác, như gia tộc Gaddafi, Assad hay Saleh, vốn là đối tượng của các tin đồn đoán lâu nay trên tweeter, trên mạng tin nhắn hay Facebook là sắp sụp đổ, thì vẫn đang kiểm soát được phần lớn quốc gia của mình.

Quả là một bức tranh đủ màu sắc cho những ai muốn tuyên bố một cách vội vã rằng Mùa Xuân Ả Rập đã tới hồi kết. Không hề!

Chứng kiện sự khác biệt

Sai lầm ban đầu của một số người trong giới truyền thông là cứ tìm cách áp dụng khuôn mẫu chung cho tất cả các quốc gia Ả Rập có biến động.

Nếu quý vị cũng may mắn như tôi, sống phần lớn thời gian cuộc đời tại khu vực này, thì sẽ đều nhận thấy các nước khác nhau nhiều, giống như sự khác biệt từ Thụy Sỹ sang Albania vậy.

Cho nên tại Ai Cập và Tusinia, quân đội hành xử theo một cách, đặc biệt là khi bảo vệ phong trào biểu tình chống lại tổng thống. Nhưng ở Syria thì lực lượng này lại trung thành với chế độ của Tổng thống Bashar al-Assad.

Các quốc gia cộng hòa hành xử khác so với các nước theo chế độ quân chủ, các nước giàu thì khác nước nghèo; Bahrain, bị phân chia giữa các phe phái, thì khác với các nước láng giềng khác.

Tại Libya, quốc gia Ả Rập duy nhất giới quân sự phương Tây trực tiếp đem quân vào với sự chấp nhận của Liên đoàn Ả Rập, cuộc xung đột đã kéo dài hơn so với dự kiến hoặc hy vọng của NATO.

Liệu lực lượng của Đại tá Gaddafi có thật là đã sợ vỡ tim khi lần đầu tiên nhìn thấy chiến đấu cơ bay tầm thấp Mirage hay Tornado?

Hay chuyện một số đơn vị quân chính quy đào ngũ có nghĩa là ông ta chỉ còn có thể cầm cự được quá lắm là tính bằng tuần?

"Vẫn chưa kết thúc"

Bản quyền hình ảnh Getty
Image caption Bất chấp làn sóng nổi dậy, phe của ông Gaddafi vẫn tiếp tục kiểm soát phần lớn đất nước.

Đại tá Gaddafi, như chúng ta đều biết, đã cố tình bỏ bê lực lượng chính quy và chỉ chú tâm đầu tư các thiết bị tốt nhất cho các lữ đoàn đặc biệt do các con trai và những người trung thành với ông chỉ huy.

Trước đây, còn nhớ ông Saddam Hussein của Iraq đã bất chấp sự ngờ vực, tiếp tục tồn tại qua cuộc chiến vùng Vịnh 1991. Cho nên hôm 22/2 tôi viết trên tweeter:

"Gaddafi vẫn chưa kết thúc - quý vị còn nhớ mọi người đã viết về Saddam ra sao sau cuộc nổi dậy của người Shia hồi tháng Ba 1991 không?"

Tại Yemen, một xã hội có nhiều phe phái bộ lạc căng thẳng và phức tạp, thì hàng tháng biểu tình đường phố đã bị chuyển biến thành cuộc gằng co quyền lực cay đắng giữa tổng thống, người phải nhập viện ở Saudi Arabia, và gia tộc của ông, với đối thủ Bani al-Ahmar.

Quả là hầu hết người dân Yemen đều muốn được lãnh đạo tốt hơn, nhưng nước này cũng có những vấn đề riêng, bao gồm cả việc nguồn tài nguyên đang nhanh chóng bị sụt giảm và những hiểm họa bị al-Qaeda khai thác từ khoảng trống quyền lực.

Lo sợ thay đổi

Syria, nơi cuộc tắm máu đã cướp đi hơn 1.300 sinh mạng, đang đưa ra trước phương Tây với một vấn đề. Các nhà chỉ trích nói rằng tại sao NATO lại sẵn sàng chiến tranh với Đại tá Gaddafi của Libya nhưng không với ông Bashar al-Assad của Syria, trong lúc cả hai đều sẵn sàng sát hại dân thường với số lượng lớn?

Câu trả lời thường được đưa ra là khác với Libya, Syria không phải "khép kín".

Bộ máy quân sự và tình báo của nước này, vốn trung thành với chính phủ, được Iran hỗ trợ. Nước này cũng liên minh chặt chẽ với Hezbollah ở Lebanon.

Ngay cả khi phương Tây cảm thấy có thể dễ dàng và có khả năng tham dự quân sự tại Syria, cảm giác vốn chưa từng tồn tại, thì cũng chả ai muốn khuấy lên một cuộc xung đột có thể liên quan tới cả Israel, Lebanon và Iran.

Nhưng các cuộc biểu tình chống chế độ ở Syria đã diễn ra liên tục, cả về số lượng lẫn mức độ lan truyền về mặt địa lý, bất chấp sự đe dọa của các lực lượng an ninh.

Hầu hết các nhà phân tích cho rằng ông Assad hoặc phải có sự nhanh nhẹn chính trị, hoặc rất cứng rắn trong việc xử lý nhằm vượt qua được cuộc nổi dậy về lâu về dài.

Quy mô phe phái

Bahrain là nơi khó lường, với nhiều lực lượng lớn đã phải tới để chịu trận trên vương quốc vùng Vịnh nhỏ bé này.

Là nơi đồn trú của Hạm đội 5 hùng hậu của Hải quân Hoa Kỳ, đây cũng là quốc gia vùng Vịnh duy nhất có sự phân cực mạnh mẽ trong dân số, giữa người Shia và người Sunni.

Chính phủ do người Sunni nắm thì đổ lỗi cho Iran, nói rằng nước này đang khuấy động các cuộc biểu tình.

Phe đối lập phản bác, nói rằng người dân chỉ muốn dân chủ và chấm dứt phân biệt đối xử khắc nghiệt đối với công dân Shia, bao gồm cả các vụ vi phạm nhân quyền ghê rợn mà chính cá nhân tôi cũng từng chứng kiến hồi tháng Tư.

Tuy nhiên, nhiều người lao động ngoài, người Bahrain sắc tộc Sunni, và láng giềng Ả-rập Xê-út lo ngại rằng nền dân chủ thực sự sẽ dẫn tới sự lật đổ gia đình Sunni al-Khalifa đang nắm quyền và sự thành lập một chính phủ Shia thân Tehran - điều bị Riyadh phản đối bằng mọi giá.

Khuôn mẫu bị phá vỡ

Tuy nhiên, những thay đổi bắt đầu diễn ra ở Trung Đông quả là sâu sắc và không thể đảo ngược về lâu về dài.

Nhưng có thể phải mất ít nhất một thế hệ để các thay đổi có hiệu lực.

Sau nhiều thập niên mắc kẹt trong thế đóng băng chính trị, phần lớn thế giới Ả Rập đã ra những dấu hiệu nhấn mạnh rằng họ không còn sẵn sàng chấp nhận tham nhũng, quản lý vô trách nhiệm, đặc quyền đặc lợi và nạn chuyên chế dù ít dù nhiều nữa.

Người biểu tình và những người muốn cải cách có thể phải mất nhiều năm mới đạt được mục tiêu, và ngay cả khi có được kỳ bầu cử tự do, công bằng, thì cũng không có gì đảm bảo là rồi họ sẽ có được một chính phủ tốt đẹp hơn.

Nhưng với những người tiên phong đòi thay đổi, thông điệp của họ rất đơn giản: khuôn mẫu đã bị phá vỡ, và chúng tôi sẽ không chấp nhận sự quay trở lại mô hình cũ.